Ao noroeste do Noroeste

Aro enlorado en redes furtivas

2012-01-23T21:43:00.000Z

Na miña particular relación co colesterol, uns días a favor outros en contra, dei en coller o costume de camiñar a diario ate a Punta do Espigón do porto. Así, a parte de librarme de quedar a levedar, sonecando, diante do ordenador, vou tomando rexistros das xentes que veñen de recalada na invernía, uns días unha mobella, outros unha hiperbórea, outros as bandadas de chíscalas pescando en orgaizadas corporaciós de mareantes, e aínda de paso, algúns días disfruto da sabia compaña de Alvaro Porto Dapena con quen aprendo tanto dos indovindos misteriosos das palabras. Privilexios cedeireses.

A declaración de Reserva Mariña da Ría de Cedeira, no seu momento acollida con moitas dúbidas e reticencias, cando non aberta oposición e encuberto entorpecemento, dá arestora, na opinión de todo o mundo, excelentes resultados: o peixe, é un dicir mariñeiro, anda facendo ferver as augas. Sábeno ben as aves mariñas que entraron coma nunca este ano e sábeno ben os furtivos, que serán poucos, pro son e non deixan de tecer e tender redes.

Ía servidor sen pensar nestas cuitas, se non noutras, dando o seu paseo case diario ate a Punta do Espigón. Ao chegar a vella Punta do Muelle, a altura da rampla, repasei a marea por se alguén, buscaba unha mobella, quixera virme a aledar a andaina.

Pro non agardaba mirar o que no videomínimo miraredes:

Efectivamente un malpocado aro estaba mallado entre as redes dalgo parecido a unha volantilla. Non tiña moi boa cara. Parecía esgotado. As tanzas do nailon estaban enloradísimas ao seu redor e non tiña nengunha posibilidade de sobrevivir se non se libraba delas. Pro por el mesmo non podería nunca. Pra máis apreciábase claramente que por debaixo das augas unha boa cantidade de redes e cordas tiraba del pra o fondo. Era urxente poder botarlle unha mao.

Mirei ao redor por se había alguén que tivese unha chalana e nese mesmo momento, José Luis Martín, pasa no seu coche e faime un aceno amistoso. Eu chamo por el a berros. Da media volta e achégase. Xa sabe que me pasa algo raro.

Inquírolle: Tés chalana?. Teño, contéstame. Faime falla unha. Aí abaixo hai un aro mallado nunhas redes e se non o sacamos afoga. Monta, dime, imos buscala. Sen baixar do coche bota unha ollada profesional pra o animaliño e dime: Ai si, home, está ben mal.

José Luis, natural de Vilarrube, fora alumno meu no colexio de Atios, e dende aquela mantemos unha amistade continuada que agora se confirma por lle poñer escola aos seus fillos. Home intelixente e cabal, traballador e magnífico debuxante, arestora, logo de anos de andar de mariñeiro pra outros, fíxose cunha pequena motora e na hora vése armador, patrón e mariñeiro na mesma peza. Un galego dos que deberían entrar cen nun cento.

Poñemos proa a Punta do Muelle e en pouco menos de cinco minutos estamos xa a altura do edificio da Cruz Vermella. Esculcamos a flor da auga pra apreciar por onde aboia o animaliño. Eu, temeroso, sempre un agonías, ao non o ver na primeira ollada penso se non se afundiría xa definitivamente e se non chegaríamos tarde. Ao mellor molesteite pra nada, José, dígolle, Tranquilo Rafael, que seguro que anda por aí. Ten que andar, dime calmoso, sereno como é.

Efectivamente tiña razón. Vémolo arrimado ao muelle, medio revirado, impedido, sufrindo. Parece completamente esgotado.

José Luis maniobra coa precisión e a autoridade do coñecemento, el é o mestre, arrima a chalana con delicadeza, apaga o motor, deixa o goberno da mesma á marea e pilla ao aro con tino e atención, unha mao na ave, outra nas redes, coidando que non se eive co peso do enmallado que tira del pra abaixo, querendo aínda agora arrastralo ao fondo, senon afogalo.

Eu, testemuña muda, só gravo e rexistro. Onde hai patrón non manda mariñeiro. E moito menos muchacho ocasional.

O aro parece estar en moi bo estado, máis alá do esgotamento natural e do terror pánico que inunda cada unha das súas prumas e neuronas. Móvese ben, e nunha análese á ollo non nos parece que teña nada particular, non apreciamos negunha ferida, nen lesión visible.

Sen outra reflexión, por puro instinto, decidimos liberalo decamiño, pra que así canto antes recupere a liberdade e atope as posibilidades de recuperarse por si mesmo. Que máis podemos facer?

Ficamos un tempo seguindo a certa distancia os seus indovindos. Pouco a pouco imos vendo como se move con máis soltura. Os movementos dunha ala, que parecían torpes, e deunos a pensar se non estaría eivado, van collendo lixeireza e naturalidade. Ao mellor só estaba acalambrado pola postura forzada da presión das tanzas. Mergúllase con soltura e aínda que non pasa moito tempo baixo das augas, imos vendo como se vai distendendo, esponxando de vez en cando a plumaxe. Danos a impresión de estar contentísimo.

Seguímolo un pouco máis, (pra non molestar sempre a unha distancia prudencial), no seu navegar por entre os barcos do porto. Agora mergúllase menos. Déixase ir coa marea, aboiando na flor das augas, sen dúbida descansando e folgando, recuperándose. Un alivo.

Haberá que irse e deixar que o aro siga a súa vida. Saúde e sorte pra todos. Ollamos unha última vez pra el e daquela xira un pouco a cabeza cara a nós e refola toda a prumaxe. Fórmase unha chuvieira de gotiñas de augamariña. José Luis e un servidor aprendemos como se dan as gracias no idioma dos aros: cun xeitoso rebulir de plumas e un ledo chafarís de escumas.

Imos indo cara o muelle. A bordo da limpa e coidada chalana, vai a rede que tiña atrapado ao aro. Unha volantilla furtiva, feita dunha maneira artesanal, torpe e elemental, que sería calificada con toda a sorna cedeiresa de artistada por un mariñeiro co que parolamos ao desembarcar.

O tamaño e o peso da furtiva volantilla de ocasión, desplegada en terra, facíanos comprender mellor os problemas e os sufrimentos do malpocado do aro, que tivo a desgracia de mallar entre os fíos, verdinvisibles, desa delictiva rede tendida, contra toda lei e norma, nunha ría declarada Reserva Mariña Integral; sabia decisión esta que está conseguindo recuperar pra biodiversidade, e riqueza futura, unha ría esquilmada pola depredación irracional. Quedan mariñeiros de lei.

Levar a rede asesiña ao contenedor azul ultramar do lixo, era unha tarefa que sen agobios, podía facer este muchacho con total soltura, así que agradecéndolle a José Luis tanto, e en chocándonos as cinco, collín a rede, leveina ao contenedor, tireina alí, e seguín a dar a miña andaina casediaria, ate a Punta do Espigón.

Esculquei cos prismáticos por onde andaba o ariño e con satisfacción mireino aboiar calmado por entre os barcos, non lonxe da vella Punta do Muelle, un pouco pra fóra.

De volta pra Cedeira, alí me parei pra mirar del por última vez. Dei en ollalo lonxe. Xa ía navegando cara a boca da ría.

Non era máis ca un puntiño escuro, case inapreciable, entre o Nuevo Madre Dolores e as boias relaranxas dunha galga. Un diminuto trazo escuro diloíndose entre os indovindos das ondiñas do mar. Unha casenada perdida. Como somos todos: casenadas sen importancia universal, nada máis que sospiros dunha vontade de vivir aboiando nun inmenso espazo de silencio. Aros no mar resistindo. Iso somos.

Mil gracias mil, miñas e meus, coidarvos das treidoras redes que tantos, e tantas, tenden.

Apertiñas.

A mandare.

Branca hiperbórea en Cedeira

2012-01-18T21:34:00.003Z

Seguimos de recalada invernal. Habería de editar unha entrada sobor dunha mobella, Gavia inmer, que leva uns días pescando entre as barcas do porto de Cedeira. Pro hoxe ao saír do traballo xirei, coma sempre, os ollos ás areas da praia por ver se había algo. Un borrón albarizo, grande, entre as gaivotas e gaivotos de a diario enchoume o corazón de ledicia: ¡O demo me leve! ¡Unha branca!¡Por fin!

Subín a todo meter polas rúas encostadas de Cedeira. Cheguei á casa. Pillei a cámara e baixei con présa e medo de que se tivese botado a voar: sempre hai un perrumano que no ten nada mellor que facer que andar axocando gaivotas, pra vana satisfacción orgullosa do seu esclavo, que, necio, se pensa seu dono.

Murphy, por unha vez, estaba xantando, ou nas verzas, e os perrumanos con el. Que lles aproveite. A praia andaba abondosa en gaivotas e, non sendo unha neboeiriña mesta, baleira de estorbos. Aínda parecía que algunha outra gaivota máis fora chegando. O albo borrón ledicioso estaba alí e algúns gaivotos, catro, completaban as marabillas do día ofrecendo un contrapunto de lousa emprumada á brancura de saraiba do froixel da gaivota.

Entre todos eles destacaba este, todo un home, que cando se erguía parecía que todos se facían máis pequenos ao seu lado. Non direi medo, pro respeto si que impoñía.

Todas e todos estaban na praia pra repousar e amañar a prumaxe. Quen máis quen menos, andaba a despacharse amodo, movéndose mansamente, refolando, estirándose, alisando as prumas, recompoñéndose dun xeito ou doutro. O mundo, coa gris discreción do día e o arrourrou quedo da marea, parecía un lugar pacífico e a Praia da Madalena, ulindo a xebra e a néboa, unha parcería do paraíso prometido. Un Ceo na Terra. Hai intres así. En Cedeira, si.

Servidor non tiña ollos máis que pra gaivota branca. Levaba todo o inverno desexando encher os ollos coa metáfora de felepa alada dunha gaivota do xeo, unha desas que chegan ate as nosas plaias dende as extremas latitudes polares. Pro este ano, e ate o de agora, non se me deixaran ver. O inverno pasado e o anterior, tampouco.

Uns anos máis ca outros, un número indeterminado de brancas gaivotas polares achéganse a recalar ás nosas praias, dende as súas lonxanas zonas de cría e pervivencia nas terras e mares que arrodean o Círculo Polar Ártico. O ano 2009 marcou ao parecer un fito importante no número de gaivotas brancas que chegaron. O eximio paxareiro e excelente fotógrafo, Pablo Gutiérrez, Travelling birds, chegou a falar da "autopista Galicia-Groenlandia".

O mestre Antonio Gutiérrez, Gaviotas y anillas, leva conta e razón de todas elas e de seguro en acabando a tempada ofreceranos polo miúdo os recontos de todas elas. Anticipamos gracias. A el me endereitei, abusando da súa amabilidade e extrema educación, pra inquerirlle a confirmación exacta da especie que esta entrada vai protagonizando, xa que servidor dubidaba entre Larus Glaucoides, gaivota polar ou branca de Groenlandia, e Larus hyperboreus, o gaivoto hiperbóreo. Un sabe o que sabe: que sabe nada.

Larus hyperboreus de 1º inverno, sen xénero de dúbidas foi o diagnóstico certero do mestre. En poucas verbas aprendín que se hai que fixar no peteiro e no seu extremo ganchudo, na súa cor rosada a canda o das patas, no ollo pequeno, no aspecto repoludo e fortachón, nesa curvatura do ventre e peito: todo o diferencia claramente dunha glaucoides, máis lixeira, máis elegante, máis pequena. Pra máis, aprendín que se o iris do ollo é escuro, e non claro e case transparente, indica con certeza que estamos ante un individuo no primeiro inverno da súa existencia.

Os que saben, saben e deles aprendemos; e por iso chamámoslles mestres. Obrigado, por tanto.

Un gaivoto hiperbóreo pois, anda arestora pola Ría de Cedeira. Aproveitar, meus queridos lectores pra poder botarlle un ollo. Anda a canda as outras gaivotas, moi ao pé da praia e do malecó, moi doado de distinguir pola súa farda de albura rechamante. Ao que tal por se lle queredes facer unhas fotiñas sen lle dar a lata, acodados simplemente as barandas do paseo; e perfecto pra observalo con todo detalle e proximidade cuns largavistas calquera. Unha rara ocasión. Aproveitádea. Disfrutaredes.

Especie ártica e circumpolar, considerada unha rareza en toda España, a única zona ibérica onde se lle pode botar un ollo, sempre e exclusivamente nos meses de inverno, son as costás cantábricas e galegas. Somos, para isto, uns privilexiados. Claro que ao cambio temos que poñerlle o peito aos temporais de noroeste que nolos tran arrastro.

Por se fose o caso de non terdes ganas de saír da casa, que vai o tempo refriando, ou en saíndo, non ter a coincidencia de dar co gaivoto branco, vou deixar no que a seguir vén unha pequena xeira de fotos, das moitas e moitas que lle fixen, pra que cando menos poidades desfrutar da súa infrecuente presencia pola nosa praia. E ao remate un sinxelo videomínimo que, ao mellor, non trema máis ca outras veces. Agardo que por iso non guste menos. Quedar en paz coa brancura invernal do gaivoto. Ogallá vos guste.

E polo de agora nada máis, miñas e meus. Agradecervos sinceiramente o andardes mantendo fidelmente este bló dende ese outro lado do telón de teclas. Sen vós sería tan só unha inmaterial ilusión dixital fallida.

A mandare.

Un achego pra saber diferenciar glaucoides de hyperboreus: premer.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Gaivota branca hiperbórea en Cedeira.

Aro, ou araxo, no Barqueiro.

2012-01-15T11:54:00.001Z

Así mesmo é. Os portos andan a ferver de xente invernante. Se na entrada anterior poidemos amosar unha pequena mostra das carociñas e mascatos que andan a pasar o corazón do inverno entre nós, hoxe, unha ave emblemática, un aro, Uria aalge, quere vir a entoar unha miúda cantiga de espranza, dende as recollidas augas do Porto do Barqueiro.

Ata alí nos endereitaron estoutro día os ventos garimosos dunha entrañable xuntanza familiar. Ao chegarmos, recíbennos, como non, a xeada, enxoita e clara brisa de nordés e aboiando entre as mainas augas azuis a figura inconfundible dun álcido. Servidor, obsesionado por tanta carociña que veu estes días, imaxina que aí entre os barcos, anda navegando unha outra.

Desculpándome coa familia, que aproveita pra facer mil coñas á conta do meu vicio, "o teu xa é tricio, pá", dou en achegarme ao malecó, pra mirar de rexistrar algunha imaxe da presunta caroza que aumentase e mellorase, non ha ser difícil, o arquivo persoal da carpeta Alca torda.

Nen pensar un intre na posibilidade de poder ver en porto a un Uria aalge, un aro, un araxo, un arao dos cons. Esa idea simplemente non entraba no cálculo de probabilidades. Moito menos poder dar con un, manso, tranquilo, acomodado, mergullándose amodo, pescando co seu aquel de folgazán preguiceiro, indiferente do mundo, displicente con todo. E moito menos debaixo mesmo do muelle. Ao pé do peirao. Alí mismiño. Na vida.

Pro alí estaba, de vagariño, deixándose arrolar polas arrotiñas, entre os ardentes refreixos das cores barqueiras, coa súa farda invernal relocente e con ese aire certo de pingüín que xa advertiran os redactores dos dicionarios "Aro: Pingüino, pájaro bobo. Ave de paso parecida a un pato pero más pequeña. Los días de mucho temporal se aproxima a la costa, donde se le puede coger a mano (Real Academia Galega, 1913-1928; Diccionario gallego-castellano)"

Un regalo das horas. Mirara hai moitos anos, setembro do 1988, un par deles, na parte dabaixo dos cantís de Herbeira, alá pola Pescadoira. Pro fora velos, verme, e fuxir voando. Un visto e non visto. Unha conta pendente. Na ocasión presente deixóuseme ver (¡ao meu lado!¡a menos de dous metros!¡con toda a pachorra do mundo!) ata que cansei, é un dicir, de mirar pra el.

Os aros foron xente de a diario ao nororeste do Noroeste, onde criaban nas penas dos esgrevios cantís da Capelada. A degradación marítima, os sentinazos continuos, os malditos Casón, Andros Patria, Mar Exeo, Prestige... que ogallá Nunca Máis volvan, a sobreexplotación pesqueira, o enmalle nas redes, a vella costume de irlle coller os ovos, a caza cobarde, o cambio climático.... desfixeron as súas poboaciós e deixaron na nosa costá galega tan só media ducia de parellas aniñadoras, seica nos farallós do Cabo Vilán e nos cantís das Illas Sisargas. Tristes horas, estas nosas.

Na nosa infancia non era cousa rara, pro si pouco frecuente, que de vez en cando algún mariñeiro viñese da Punta do Muelle traendo a canda á chona un aro que mallara nas redes ou se confundira cos peixes dos engados do palangrillo. Naqueles anos 60, e finais dos 50, os aros eran e estaban entre nós. Pro a partir dos anos 70, e finais dos 60, empezou a diminuir o seu número dun xeito acelerado.

Sáibase que polos anos 60 estimábanse en cerca de 1500 parellas as que aniñaban nas costás da Galizia. A Estaca, Os Aguillós, O Limo, As Sisargas, A Illa de Ons e as Cíes eran patria familiar de numerosas colonias de aros. As das costás Capeladas calculáronse en cerca de 1000 individuos. Máis ou menos.

Cara o ano 1980 a poboación galega de aros aniñadores tiña xa practicamente desaparacido. Un declive rapidísimo e tráxico. Nese ano na Capelada xa non se observa nengún, non sendo dous pousados nos Aguillós. Na gaveira de Veigue, Ría de Ares, cénsase por última vez no 1975. Nas Sisargas, en 1948 cénsanse 660 individuos, que son só 30 en 1975, 11 en 1985, e só unha parella nidificante no 2004. En Cabo Vilano cítanse 300 aves en 1960, no 1982 recóntanse 63 individuos, na actualidade 5 ou 6. Na Illa de Ons a primeiros dos anos 60 calcúlanse 36 parellas, en 1968 xa desaparecera. Nas Illas Cíes en 1960 aniñaban uns 800 individuos, unha década máis tarde só quedan 12. No 1982, só se localizan dúas parellas nidificantes e en 1986 nengunha.
A elocuencia dos números, aforra comentarios.

O aro ten alas curtas e patas moi retrasadas estando a súa morfoloxía máis adaptada pra natación submariña, (dise que realmente "voa" por debaixo das augas), ca pra ao voo aéreo que neles é moi pouco versátil e moi en liña recta. Ao pousaren en terra, sempre ergueitos e con esas patiñas tan curtas e retrasadas, semellan realmente pingüíns. E aínda haberá que lembrar que o nome de pingüín provén dos álcidos, da extinguida caroza xigante, Pinguinus impennis, ao chamaren así os primeiros navegantes europeos dos mares antárticos as especies máis ou menos parecidas que se ían atopando.

Especie moi gregaria e social, aniña en cantís en grupos de miles de individuos, aproveitando calquer peitoril das pedras pra chocar o ovo, sen facer niño, resaltando a circunstancia adaptativa de que este ovo é piriforme, máis ancho é pesado pola base co fin de asentar mellor e non poder arrolare facilmente ao xirar sobre si. Os seus costumes grupais danse mesmo na pesca, sinalando coa súa presencia reunida na flor das augas a existencia dun banco de peixes, o que deu en aproveitarse polos mariñeiros pra "pescar ás aradas".

Arestora son numerosos os aros que veñen pasar a invernía na altamar galega. Escasísimos, xa o vimos, os que dan en aniñar nas nosas costás. As estratexias para conquerir evitar a desaparición do aro dos nosos mares, inminente se non, pasan en primeiro lugar por reanimar unha poboación nidificante e seguidamente acabar coas causas que motivaron o seu eclipsamento. Algunhas (caza, captura de ovos, sobrepesca) non parecen difíciles de conquerir. Outras (sentinazos, mareas negras, cambio climático) esixen medidas de forza maior.
Pro primeiro habería que convencer aos aros de volveren a aniñar nas costás galegas. As estratexias de atracción social (colocar iconos de imitación, reproducir reclamos con megáfonos...) téñense prantexado coma unha posibilidade que noutros mares xa deu resultado. Téñense prantexado, non sei de que se levaran adiante.

Xente de mar aberto, faise raro, moi raro, miralos ao pé do malecó, petiscando, saberán eles que, polas paredes do muelle ou subíndose aos pelouros do peirao. Así mirei a este exemplar estoutro día no Barqueiro. Un regalo das horas, xa dixen. Ao parecer asegún me contan amigos do Barqueiro, segue a andar tan tranquilo pola ría. Que sexa por moitos días. Que sexa por moitos anos. A ver se quere quedar a criar.
Esa cantiga de espranza é a que canta. Eu sentinlla entoar no Barqueiro. Fagámoslle os coros.

Moi agradecido e obrigado por andardes aí, miñas e meus. Ate outra mellorada.

A mandare.

Estes achegos van :

a) Un magnífico estudo monográfico, publicado na web da Fundación Arao e coordinado por Xan Rodríguez Silvar, do que van tirados moitos, case todos, os datos, e coñecementos, que se manexan nesta entrada. Imprescindible.

b) Un sinxelo resumo, Wikipedia.

c) Unha nova do 2009, na Voz.

d) Un pormenorizado estudo do ano 2011, na revista Chioglossa.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Aro no Porto do Barqueiro

Na hora, quen non está indignado está corrupto, paréceme.

Mascatos e carozas

2012-01-05T21:15:00.000Z

Andan as rías na altura das horas presumindo de ser o fogar acolledor de invernía das lindas e lizgairas carociñas, Alca torda, chegadas as nosas augas, máis mornas, dende as xeadas mareas do Norde onde pasan o vrao pescando, aniñando e criando.

Os elegantes mascatos, Morus bassanus, baixaron hai xa tempo por centomiles e, algúns, aínda andan baixando. Arestora grupos pequenos entran nas rías, mirámolos en Viveiro e Cariño, detrás das hamadas de peixe, asexándoias dende o alto e zoupándose a auga destemidos, seu corpo feito lanza, nun descenso acelerado dende outuras impensadas, regalándolle aos ollos un espectáculo abraiante de vertixe e valentía mariñeira. Cousa fermosa, abofé.

Así os miramos estoutro día en que os trafegos dos días nos levaron a pasar a tarde a Cariño. Nas horas de lecer, no asexo do sol, mentres este collía pra o trasmonte, sentamos na punta do coído que rompe a Praia da Concha en dúas e desfrutamos ate o ollo cansar de ver. As carozas andaban lonxe e quedas, os mascatos menos cerca e máis rebuliceiros. Nada que os largavistas non amañaran. O das fotos é fariña doutra saca.

E tamén as miramos en Sada a onde fomos deixar pasar as horas desfrutando dos centos de alavancos que repousan ao carón da súa praia: un dos grandes espectáculos naturais do Golfo Ártabro. Non deixar de ir velos. Non sei moito das cousas desas augas, pro hai un mes que andei por aí e non había nen a cuarta parte. Estarán, como todos, de recalada; supoño.

Miramos tamén enfrente de Gandarío, mergulladores do pescozo negro, Podiceps nigricollis, serruchos, Sterna sandvicensis, e un bon bando de pentumeiros, Melanitta nigra. A todos lles fixemos fotos: tan tristes e tan pouca cousa que no fondo fondal da arca do esquezo as deixamos. As menos peores, estas de carozas e mascatos, son as que con moita ousadía iluminan, ao mellor escurecen, esta entrada de hoxe, víspora dos Reis.

Sexa logo por tan leda circunstancia polo que, de maneira excepcional, ao remate desta entrada van engadidos catro Videomínimos que agardamos sexan do voso agrado. Alavancos, mascatos e carozas son os protagonistas estelares.

Moi bos Reis pra todos, miñas e meus; mil gracias mil, e ogallá que o Ogro Logrón Urdangorrón non se achegue a perturbar, nesta noite de ilusión, os vosos soños de inocencia.

Na hora, quen non está indignado está corrupto, paréceme.

A mandare.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Caroza, Alca torda, no porto de Sada.

Mascatos pescando ao axexo.

Carociña saíndo do porto ao luscofusco.

Alavancos pacendo na Praia de Sada.

Lago de Valdoviño

2011-12-30T10:16:00.000Z

A lagoa litoral da Praia da Frouseira, o que chamamos Lago de Valdoviño e antigamente de Lanzós, está arestora na boca de todos e no foco de todas as olladas.

A decisión destemida e arriscada das autoridades medioambientais de deixar a Natureza ao seu libre discurrir natural, vén de xenerar un auténtico alporizamento mediático, o cabreo de moitos veciños, prexudicados ou non, e o asentimento silencioso das asociaciós econaturalistas, que miran con moi bon ollo esta decisión novedosa, pro misteriosamente, ou ao mellor non, calan.

Todo o vecindario sabe, e estes días coméntase ao pé da ribeira, que ao lago empezóuselle a abrir unha canle de desecación alá polos anos 40 do século pasado, cando, cos anos da fame, as necesidades de cultivo da pataca eran imperiosas pra moitos veciños da parroquia de Lago, que sachón en mao abrían con esforzo e suor un fondo suco pra baleirar as augas do lago e aumentar así as terras de cultivo.

Esta práctica antinatural, veuse facendo dende aquela de xeito anual ao chegar o tempo da primaveira, cando as augas do lago achegarían o seu nivel máximo e impedirían o logro das sementeiras das terras de cultivo das leiras da banda de Lago. Non estraña que non existindo máis memoria ca a das lembranzas, todos dean en dicir que "ao lago abreuselle toda a vida de dios".

Claro está que aqueles tristes anos coarenta do franquismo exultante eran tempos onde existían as pantasmas horrorosas da pobreza e da fame, e aínda non tiñamos noticia das monstrosidades da especulación urbanística inmobiliaria e do desastre ecolóxico que se nos viría encima.

Pro non só o Lago de Valdoviño foi víctima da política franquista de desecación de zonas húmidas; ao contrario foi case un dano colateral dunha práctica de enxoitamento que se levou por diante, no que a Galizia se refire, e como xoias emblemáticas, a Lama de Goá ou Lagoa de Valverde, hoxe de Cospeito, e a fabulosa, por extensa e farturenta en vida salvaxe, Lagoa de Antela, nas benqueridas terras da Limia, que aínda reollamos este vrao. Era unha política que se miraba moderna e de progreso e era aceptada de mi bo grao pola inmensa maioría dos cidadáns: a fame e a falla de sanidade eran prioritarias.

O "Estudio fitoecológico de la Laguna de Valdoviño" de Don Jenaro Dalda, cadeirádego que sería de Ecoloxía na Universidade de Santiago, sobre do lago, (¡¡¡publicado no ano 1968!!!) informa meridianamente, e con categoría científica sobre as consecuencias desastrosas que, xa daquela, tiña pra a vida da fauna e flora da lagoa a apertura anual desta canle de desfogamento.

Don Jenaro, sabio ecólogo que non ideoloxizado ecoloxista, amosa no seu estudo como a forza inusual de saída das augas por mor da fonda canle ten arrastrado a vexetación da superficie das augas levando á desaparición de especies vexetais e, ao seu compás, outras tantas, ou diminuidas gravemente en número, especies animais.

De non abandoarse esta práctica, profetizaba no ano 1968, como así se cumpríu logo, unha colmatación acelerada dos fondos de limo e vexetación da lagoa, mor do avance da duna pra dentro do territorio das augas e ao sere a area seca máis facilmente desplazada e arrastrada polos ventos nortes dominantes na estación da seca.

Esta práctica anual de apertura dunha canle de desecación veuse dende aquela practicando ininterrompidamente cunhas consecuencias que dende un punto de vista ecolóxico e social son de todos coñecidas: alteración grave da estructura dos solos, diminución en superficie e profundidade do territorio das augas, desaparición de especies vexetais e animais e consentimento e autorización, cando non estímulo por parte das autoridades, da presión urbanística sobor das lindes do Lago.

Así sempre e, pesia a ser declarado no ano 1993 Zona Húmida de Importancia Internacional, incluída na declaración RAMSAR, ser declarada zona ZEPA, entrar dentro das directrices HABITAT da Comunidade Europea e formar parte da Rede Natura 2000, só foi ate este ano 2011 cando as autoridades medioambientais decidiron, por fin, aplicar a lei tamén no Lago de Valdoviño e non autorizaron, por primeira vez en cerca de 70 anos, a apertura artificial da canle de desaugue.

As previsibles consecuencias desta medida fixéronse presentes ao conquerir as augas do encoro o seu nivel natural por primeira vez en moitos anos e delimitar así exactamente o territorio de dominio público das augas. Ninguén vivo mirara nunca as augas do Lago na súa exacta dimensión e tamaño. O dominio público era descoñecido por todos.

Tamén polas autoridades municipais e urbanísticas que se empeñaran, contra o sentido común e a pesar das advertencias das organizaciós naturalistas, en urbanizar os territorios naturais de ocupación da lagoa, seguramente descoñecendo cales eran as lindes reais do dominio público das augas.

As vítimas colaterais deste proceder, máis alá da maltratada ecoloxía da lagoa, resultaron ser os veciños que tiñan a súas vivendas construidas, como se demostrou na primeira oportunidade que se lle concedeu a auga de marcar o territorio da barxa, dentro dos límites de alagación natural, e xa que logo público, do espazo húmido do lago.

¿Quen concedeu permiso de construción e ocupación do territorio das augas da lagoa? ¿Quen promoveu a apertura dunha carretera, logo revertida en paseo, dentro do espazo inundable natural? ¿Quen estimulou o avance do cemento construído ate as beiras da auga? ¿Onde andan agora os responsables? ¿Ou son irresponsables?

Velaí diante dos nosos ollos as consecuencias calamitosas dunha inadecuada, ao mellor ausente, política de encauzamento dos asuntos de Protección Medio Ambiental e Urbanística. Dende logo se os veciños foron autorizados a construir e a valar o territorio das augas, e eu non dubido que teñan os papeis en regla, non poderán ser consideradas senón vítimas desta situación e quen avalou coa súa autorización tal proceder, debería dar unha explicación ou erixirse en responsable diante dos danos que se poidan estar orixinando. Cousa ben diferente sería de resultaren ilegais as construciós, pro non parece ser este o caso.

Pro seríamos inxustos se só mirásemos ás autoridades locais coma responsables da actual situación. Sen dúbida a deixadez e o esquezo da responsabilidade por parte das autoridades medioambientais galegas, que mudan ao compás das diversas administraciós, e permitiron (¡¡ate o ano pasado!!) que cíclica e puntualmente se baleirase a lagoa ofrecendo así a crenza comprensible, pro errónea, de que ese era o proceder máis axustado para a xestión e a conservación dun Espazo Natural Protexido, debe de seren incluidos entre os erros graves que se acumularon no tratamento histórico do Lago de Valdoviño e conduciron a situación actual de conflito e entrecruce de intereses.

Conflito que parece ter, no que respecta aos intereses dos veciños, moi difícil solución.(O dos sacos de area pra conter o nivel das augas é unha tomadura de pelo de enxeñeiro de galiñeiros) Se realmente a Consellería do Medio Rural, da que dependen agora as competencias medioambientais, vai levar a diante a medida de deixar á Natureza do lago autorregularse, deberemos pensar que as augas pasarán, cada ano, meses cun nivel parecido ao actual.(A broma de que a culpa é das asociaciós ecoloxistas que denunciaran o baleirado é dunha cobardía infantil tan só propia da irresponsable e desvergoñada caste política que nos desgoberna).

Aínda chegados ao punto en que o Lago sobreborde por riba das areas da plaia, deberemos de pensar que ese feito só conquerirá, no mellor dos casos, a finalización do proceso de subida do nivel, pro nunca a baixada do mesmo: pra ver baixar apreciablemente a este, teremos que agardar pola chegada dos tempos da estiaxe, alá para o verán. E logo no outono coa arribada das augas de vendabal volverá a empezar o ciclo anual dos indovindos do nivel.

Dende logo se a decisión da Consellería se mantén e, como prometeu e presumeu, nunca máis se lle abrirá unha canle artificial de desecación á lagoa, o escenario inevitable é o que máis arriba vai indicado. A pista, que quixeron carretera, pasará meses alagada e inservible; o observatorio ornitolóxico, por certo recién construído pola Consellería, será accesible só con botas altas de goma (a paxarada e as londras vanse ver de perto); as augas anagaran gran parte do sistema dunar pola banda da parroquia de Lago creando unha fértil zona de vida ecolóxica e os chalets terán cada ano o xardín alagado durante meses.

Supoñámonos seres intelixentes e civilizados. Confiemos en que deste estado actual de cousas, certamente experimental, dea en saír unha nova política ambiental definitiva de tratamento do Lago de Valdoviño que posibilite unha rexeneración da súa ecoloxía e a súa conservación en condiciós naturais o máis enxebres posibles. E que ao tempo se saiba atopar unha solución xusta á problemática dos veciños. Entre o estado xeral de desecación en que se mantiña anualmente a lagoa e o actual de alagamento de propiedades, públicas e privadas, ao mellor hai espazo suficiente pra un equilibrado nivel intermedio. Supoñámonos seres intelixentes e civilizados. Ás autoridades tamén.

Moi feliz aninovo, miñas e meus, que os días vos sexan venturosos e que pra o ano vindeiro os Xefes de Negociado vos traian a todos venturosas noticias e inesperados e ilusionantes galanos.

Mil gracias mil.

A mandare.

Achegos:

a) A referencia imprescindible de D. Jenaro Dalda. Acó.

b) A Lei de Augas de Galicia no Diario Oficial de Galicia. Por se interesa.

c) A páxina oficial do Convenio Ramsar. Toda a información nun só clic.

d) A lista, en inglés, das zonas húmidas de España adheridas ao Convenio Ramsar. Premer.

f) Unha noticia en El Correo Gallego de Santiago. Premer

De hoxe 30-12-11

1) Da Voz.

2)Do Mundo.

3)Do ABC

4)Do País

Sospiros da Chaira

2011-12-18T23:07:00.004Z

Dun tempo a esta parte dou en ir con frecuencia a recoñecer as benqueridas terras luguesas da Chá. Certas rebuscas etnográficas que me teñen entretido; unha querencia gastronómica, léase lambona, polos sabores enxebres; o trato amistoso das xentes e un gosto vello pola revelación xeográfica de currunchos naturais, dos que a Terra Chá ten fartura, fan que me atope feliz, se aínda tal caibe nesta hora neste mundo, cantas veces dou en me deixar perder polo seu labirinto aberto de pistas sen fin.

Quen comigo vai sabeio ben.

Entenderase, xa que logo, que nada máis propoñerme meu moi estimado amigo Miguelanxo Fernández ocupar esta mañá de domingo en deixarnos arrolar polos longos camiños dereitos da Chaira me faltara tempo para aceptar.

Queremos ver as augas de Riocaldo e dar unha volta pola Veiga do Pumar, e entremedias sempre poderemos deixarnos caer pola antiga Lama de Goá ou Lagoa de Valverde, que alcumaron modernamente coma Lagoa de Cospeito.

A Chaira toda vai afogada nun neboeiro mesto, callado, que por veces molla: mera pura. Toda vida animal anda acobillada na tépeda quentura do adentro dos niños. Non se deixa ver nada. Riocaldo é unha lámina líquida na que nacen sombras sen laimo de árbores.

Un espello agrisallado e monótono no que nada altera a quietude de cristal da flor das augas: unha fermosa e fríxida beleza na encalmada mañá de decembro.

Imos subindo a norte, buscando a Veiga de Pumar. Pararemos en Cospeito, pra mirar a Lama de Goá. Sempre un mundo onde a vida salvaxe da xente de pruma e froixel se ofrece xenerosa diante dos ollos de quen a visita. Se fose sen xuizos previos, mellor.

Levanta un pouco a néboa, faise brétema frouxa e sae unha cativa raiola de sol. A parrulada, ao lonxe, deixa verse, aos poucos, saíndo de entre o carrizal no que se garda.

Alá, dende o outo do penedico creado para servir de observatorio, desfrutamos do revoar das bandadas das corvexas e parrulos e da conversa conocedora e experta de María do Mar, a guía do Centro de Interpretación que nos revela o nome de A Lama de Goá, e de Carlos González, naturalista, quen ten toda a Chá na memoria e no corazón. A ambos os dous, mil gracias mil, por tan xenerosas ensinanzas.

Mágoa as augas non andaran soleadas, de seguro haberíamos de velas rebentando coa vida asamblearia da xente de augaire, coma as mirei eu haberá cousa dun mes. Exactamente o 13 de novembro que pasou. Veleiquí a proba gráfica.

Deixamos Cospeito afundido de novo na mesta mera, que non se quería ir e por intres se espesaba, refriando e escurecendo o día, e fúmonos cara a Veiga de Pumar coidando de entrever os sinais dos endereitos entre tanta pista e contrapista, tanta néboa e babuzallo. Menos mal que o sol, pouco a pouco, sen interés, foi clareando o día, e poidemos ver algo: moito: as extensas campías verdes das terras de colonización da Veiga de Pumar, na hora, anagadas e enlamadas. Coma toda a Chá por certo.

Levábamos a ilusión de poder ollar algunha bandada de pitos da neve, Vanellus vanellus, que sempre son un regalo pra os ollos, e ao mellor algúnha milagre en forma de grou, ou calquera cousa que se quixera deixar ver. Eu mirara en novembro aos pitos da neve polas campas da Espiñeira e pensamos que ao mellor algún, ou moitos, poderían deixarse ver. Pro nen o primeiro. Quedan acó en rexistro tomado hai un mes. Velaí eles:

Andaban, eses si, moitos bandos de estorniños de acó pra aló, sempre moi escorrentados ao nos mirar e ao mellor por calquera outra cousa, e non paramos en ollar moito pra eles.
Os santos están tirados tamén o mes pasado, na Espiñeira.

Deixáronse ver moitos buxatos, ate cinco diferentes poiden recontar en non moito espazo de tempo, pro imaxes decentes non lles dei feito. A luz non era boa, o pulso peor e a pranghana de servidor a habitual.
Déixovos estas imaxes, tamén de aí atrás, dunha rapina que se me deu mellor. Aí queda ela.

E por todas partes grupos de corvexas andaban subíndose as árbores pra asexar a paisaxe, adornando as pólas espidas nunha exacta imaxe da fin do ano en decembro. As árbores do Natal na Chaira.

Miguelanxo olla a un paxaro levantarse do campo e subirse a unha arborica espida. Un picanzo rei, dime. Eu non miro nada. Uns pimpís, se acaso. Pro el insiste: aí hai un picanzo. Algo se move. Agora si que o vexo. Por pouco tempo. Dá en voar por riba da pista e póusase nun poste que sostén unha aramiada. Alí está. A tiro de zoom. Por primeira vez pra min. Tremando, pola malazosa postura en que me atopo, mellor non dar datos, fago o que podo. Tamén un pouco de video. O que a baixo vén é o que fixen. Só un documento.

Pro con aquela visión acomodada e aquelas coreñas fotos quedei ledo coma un rapaz ao saír da escola e xa poiden ir dando o día por moi ben empregado, que xa a mañá rematara e as tres da tarde veñen arribando. De repente entroume a fame. Afortunadamente en Vilalba sei dun sitio onde o bacalao e o capón saben ao que teñen que saber. E alá nos endereitamos, a desfrutar ao calor da mesa das lembranzas e os comentarios que a mañá criaran.
Con vimbios así fanse os cestos da felicidade.

No punto remata esta andaina. Mil gracias mil, miñas e meus e moi venturosos e felices días e horas aleden os vosos anos; e que sexan moitos, e que eu os conte.

A mandare.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Picanzo rei nas Veigas de Pumar

Escribidor da neve en Viveiro

2011-12-04T21:40:00.003Z

Paseamos o serán do sábado pola moi turística praia de Covas que neste principiar de decembro anda afortunadamente baleirada de humanos. Un pracer pra o sentimento. Andamos á procura de cunchas pra fornecer o noso escasísimo cabdal de coñecementos na materia, e ao tempo deixar que os aires refriados se enguedellen nos cabelos e nos manteñan as ideas frescas: tan necesarias pra os que peiteamos canas resesas.

O día é escuro e babuzallento. Nas lindes da vexetación de ammophilas e as areas da plaia, miramos mover un paxariño. Non levamos os prismas, pro a ollo xa imaxinamos que polos xeitos debe de ser un escribidor da neve: camiña moi pegado a area en treitos curtos e petisca acó e aló. Amáis entre as néboas do día e da presbicia queremos intuir certa claridade das plumas.

A cámara, con toda a focal extendida, confírmanolo: un Plectrophenax nivalis, o escribidor das neves, anda invernando polos marouzós da Plaia de Covas.

Xa que logo, o inverno anda a chegar. Os lindos e fermosos escribidores das neves están baixando un ano máis a pasar o inverno polas plaias, areas e montes da costá cantábrica. Hora de andar atentos e poder desfrutar, como nós fixemos estoutro serán en Viveiro, co seu lizgairo movimento polas nosas terras. A ver se este ano hai sorte e podemos ir mirar unha boa bandada aos altos da Herbeira.

Os escribidores da neve baixan todos os invernos, nunca en grandes cantidades, dende os seus lonxanoss lugares de aniñamento e crianza moi cerca do Círculo Polar ate as costás do norte da Península Ibérica, onde son invernantes regulares e puntuais e onde prefiren máis ca outros habitats os marouzós e areeiros. Atentos logo cando deamos un paseo polo areal: ao mellor hai sorte e podemos botar unha leria de olladas con este lindo paxariño noso de cada inverno.

Non adoitan baixar moito máis ao sur da rasa cantábrica e certamente no centro da Península son raros e no sur rarísimos. Un privilexio das terras do norte. Para desfrutar cada inverno. Tal fixemos nós este día en Viveiro, achegándonos mansiño e aos poucos, son bastante confíados se un lles sabe andar, ate poder ter unha boa observación directa e sen necesidade de óptica intermediaria.

Aínda sempre cun ollo ao petisco e outro ao fotógrafo, por se acaso, o escribidor peteiraba con arrequecemento polas areas da plaia nas que a presenza dos novos pés anuais da Arcthoteca caléndula, esa invasora ameaza visible e progresiva que ten inzado xa a maioría dos areeiros do noroeste do Noroeste, poñía unha nota negativa e preocupante. En Viveiro e no Vicedo, carpobrotus e arcthoteca, andan a asoballar os marouzós. Ollo.

Os escribidores na época de cría son bastante máis brancos ca no inverno, cando collen uns fermosos e delicados tons cremosos e caramelados que son un galano pra os ollos e unha garantía de discreción entre as cores outonais e invernosas.

Así que imos a andar con tento e ollo pra aumentar as posibilidades de miralos, que sempre veñen aos poucos e no monte non son tan rechamantes coma nas fotos: non sendo que se boten a voar, que daquela o branco de neve das plumas das ás relocen cunha brancura de felepa en flor.

E desta volta e ate outra mellorada, despídese de vós miñas e meus o "seu seguro servidor" que vos desexa que as mercedes máis cumpridas que a vida poda ofrecer anaguen as vosas horas.

Sede felices.

A mandare.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Escribidor da neve na area.

E aí van estes achegos por se queredes enlazar:

a) Unha sinxela descripción moi coñecedora acolá.

b) Nestoutro os videos de Youtube, premer.

c) E, con perdón, un lazo con este mesmo bló.

En Carinno, gorullos á carón.

2011-11-28T13:52:00.004Z

Pesia a garimosa e indíxena amizade con que os nativos de Cariño acollen a todos cantos forasteiros teñen o valor de achegarse a súa nordestada vila, o topónimo non se desprendeu da facultade amorosa dos seus habitantes, proverbial sen dúbida, senón dun antigo e supostamente primeiro poboador latifundista romano, Carinnus, que con moitas probabilidades adicaríase xa daquela á industria conserveira do peixe, á súa salgazón e transformación na famosísima e apreciadísima salsa garum, coa que todo o Imperio Romano aduvaba calisquer dos seus manxares, e tiña na costá galega dos séculos II e III a máis importante rede industrial a nivel mundial da súa elaboración: non existía ría ou pequena enseada galega que non tivese a súa fábrica de garum, que (...quen o dúbida?) era o mellor garum do mundo antigo. Calidade galega: ese as de trunfos na mao (...esa Danca!) co que estamos, aínda agora, aprendendo a arrastrar.

Enténdaseme por que, xa que logo, e con todo o cariño do mundo, encétase esta entrada chamando Carinno ao noso querido Cariño. Cousas dun afectado pola Historia. Desculpas, prego.

Por razós que non veñen ao caso dei en andar unha outravolta pola localidade que garda ao Cabo Ortegal. Rematados os engheinos que ate alá me levaron, fun dar unha volta pola praia da Concha, coa vontade de debagar os últimos raios do día entre as súas areas vermellas e na seguridade de que algunha xente de pluma e froixel andaría repousando á morna caloriña da última raiola do día.

Un pequeno grupo de seis gavitas, tamén chamadas garavitas, e por Cariño "ghorullos", Haematopus ostralegus, andaba coma sempre repousando á carón da area e ao pé da marea. A luz era unha fermosura laranxa, o sol íase de cabeza ao trasmonte e a noite que xa se viña vindo parecía querer xear. A miña cámara, devagariño e como quen non quere a cousa, pediume facer unhas poucas fotos antes do sol marchar, que sería logo.

E tiña razón. As garavitas (cando poñen o peteiro pra baixo parece que levasen garabata) son xentiña a que nunca ela lles tirara rexistros prósimos e a ocasión da luz doce, ben que pouca, parecía unha lambada de laranxada fotónica que o diminuto sensor da compacta quería degustar. Deille polo pau e deixeime eu tamén engaiolar pola posibilidade de extraer da luz do serán unha imaxe das gavitas cando menos linda e agradable, xa que de calidade non sería posible.

Na praia da Concha de Cariño raro se fai non lles botar un ollo aos gorullos. Eu penso que esta media ducia andan de garda invernal permanente e pouco se moven dela. Ofrecen así ocasión diaria de gozar das horas coa contemplación amodada e prósima da súa leda e fermosa farda, na que sempre ese ollo vermello da en suxerir lembranzas de pantasmas e avisiós.

De sempre foron xente a que me gustou mirar. Cando neno na plaia da Madalena de Cedeira, esa patria de xogos, daba en saber que chegaba o outono verdá cando nas noites tépedas de finais de setembro ou primeiros de outubro sentía dende a escuridade da miña cama, e mesturado co frousar das arrotas, o choqueletear cantareiro delas e dos mazaricos, que xa chegaran, eu que sabía de onde.

Agora sigo sen saber de onde é que veñen cada outono. As garavitas crían en dúas grandes zonas europeas: as costás bálticas, noreguesas e do alto Mar do Norde e nas amplísimas chairas da Rusia europea. Xente de amplitude de criterio: de mar e terra adentro a un tempo. Eu, as que arriban por acó, supoñoias nacidas nas costás do norde. Pro seguro que algunhas ca outra chegan dende as estepas rusias.

Na hora á Plaia da Madalena, en Cedeira, non arriban, ou son moi raros mazaricos e gavitas. Algunha ca outra pildoriña, xa pilros, xa píllaras; algún beirarríos; a colonia de papoias, Larus ridibundus, de toda a vida -entran xa pra xullo- as gaivotas de sempre; os gaivotos; algunha garza; algunha garciña, e de vez en cando algunha cousa extraordinaria que desfrutamos coa ledicia natural que producen as novidades inesperadas. Pro as gavitas que antes eran pan de diario fixéronse raras. En Vilarrube, pro caso, son mellores de ver.

Tranquilos e repousados, botando pouca conta de min que tampouco andaba cerca, adornaban a Plaia da Concha este pequeno grupo de noviños (son os que teñen un anel branco pola gorxa; de sexos non falamos: son pra min indescifrables) e veteranos, cando un fatico de gaivotas, escorrentadas por un perrumano e a súa familia se chegou a onde elas pra ver de alonxarse do can tolo e do seu matrimonio esclavo.

E alí mesturadas unhas coas outras, as gavitas un aquel amoscadas, foron deixando pasar os últimos raios do sol, que pouco tardou en chegar ao trasmonte e mandar no fío da espiña da Miranda un relumbrón de ouro queimado que enchou o ceo de gloria e a terra de sombras de noite. O tempo do lus con fus principiaba.

Hora pra se recoller e gardar. Encetaba a xear coa primeira fuxida do sol. Hora da retirada. A luz e a caloriña eran idas. Hora da despedida. Das gavitas e de vós, miñas e meus, a quen as présas non poderán impedirme que vos dea as gracias máis sentidas dende a enorme distancia que hai dende estoutro lado da pantalla de vidro, que só polo aprezo se diminúe e diloe en nada de nada.

Apertiñas.

A mandare.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Cegoña nalgún lugar da Chá.

Nota marxinal: Seguramente haberá que explicar a expresión Danca, que se usou no primeiro parágrafo desta entrada. Danca é o nome propio que en Cedeira se lle dá ao As de Ouros, en calisquer xogo da baralla. Descoñezo no punto se este mesmo apelativo se lle confire nalgún outro lugar da Galizia. Pra o caso no Diconario de dicionarios do Instituto da Lingua Galega non aparece. Pro iso non quere dicir que non debamos usar o misterioso nome de A Danca; ao contrario, por sabermos que ao noroeste do Noroeste, posición xeográfica obriga, se gardou un requintado tesouro semántico e expresivo da Lingua Galega, malpocada por maltratada e malusada, deberemos facer o esforzo de normalizar as nosas fermosas verbas. Xa o dixen noutra: mais que só sirva pra que o moderno percebeiro non sexa o legal e o percebelleiro tradicional o furtivo.

Despós de data: Paseando estoutro día polo malecó de Cariño dei en parolar cun vello patrón de pesca cariñés, xa xubilado que me revelou que o Haematopus ostralegus, corre por Cariño, eses son páxaros de inverno díxome, co gracioso nome de "ghorullos". Vén así a aumentar a lista de nomes vernáculos que Cosme Damián Cousido nos envíou tan amablemente nos comentarios; e por outra banda deume a oportunidade, case me obrigou, a modificar o título da entrada e dúas líneas, pra acompasar as xentes do noroeste do Noroeste coa súa fala natural. Saibase.

O merlo rieiro

2011-11-15T15:26:00.341Z

Cinclus cinclus, o merlo dos ríos ou merlo rieiro, e aínda tamén merlo riadego, e por perversión merlo arrieiro, é unha desas xentes que de sempre chaman a atención de quen os mira: a primeira vez asombrado ao saber que tan pouca cousa é un destemido mergullador de augas bravas senón bravísimas, e logo, apampanado coa soltura gracia e lixeirexa que este lindo currusco de pluma e froixel amosa de cotío ao facer o seu labor cazador: pois de feito non pesca tanto peixe coma dá en cazar larvas e insectos acuáticos.

Hai moitos, moitos anos, mireino por primeira vez afundirse, ese paxariño anda tolo, pensei, entre as augas escumantes e fervedoras do Río das Mestas. Nada sabía eu del. Félix Rodriguez de la Fuente aínda non editara o correspondente capítulo, e por certo extraordinario, en Fauna Ibérica.

Pasei moito tempo sen volver a miralo. Para logo xa me amilagrara coa beleza requintada e elaboradísima do traballo do Félix que me convertira nun afervoado admirador deste asombroso paxariño: que é quen de ir polos adentros do río, se feros mellor, coma quen anda pola casa.

Logo daquel primeiro encontro as oportunidades de botarlle un ollo, ben que numerosas, foron case sempre breves e inesperadas: un raio pardo que pasaba voando sobre a superficie do Río Mera; un paxariño precavido que se pousaba no alto dunha pena do Río Mandeo e desaparecía en canto se apercibía de que o miraban; unha extraordinaria aparición nos muros que encanan o Río das Somozas, en pleno parque; unha inesperada e instantánea irrupción entre as rochas da bravísima canle do Rego do Forte; e unha longa observación no Río Xubia, en zona moi humanizada, carretando bicadas pra o niño que construíra debaixo da ponte do Muiño do Pedroso. E para de contar.

Anda, xa que logo, por todos os ríos da bisbarra, pro case sempre coa presencia dunha avisión aqueloutrada.

Achegueime días atrás a un currunchiño do Río Ladra, na Terra Chá, pra ver de tentar á sorte coa posibilidade da percepción, mais que fose coreña, dun anaco da vida silvestre do merlo rieiro. Ía con fe e espranza: tempo atrás, nese mesmo curruncho disfrutara cos indovindos inquedos, río arriba e río abaixo, -sen escorrentarse da miña presencia e movéndose nunha pequena zona do río- dun acomodado e moi manso exemplar. Agardaba que o rieiro tivese a caridade de se me deixar ver de novo, aínda que fose un só intre mixiriqueiro.

Xa llo habería de agradecer, xa.

E alí, no mesmo lugar onde da outra volta disfrutara cos indovindos inquedos do merliño, alí vin brilar, na escura ribeira de enfrente, a brancura leda do peito do merlo rieiro. Pareime e olleino. Parecía andar de rebusca. Sen se mover dun calmado ribazo do río entraba e saía das augas a cada pouco, levando case que sempre algunha bicada. Arrequecíalle o labor. Aproveitando os segundos en que se mergullaba, pouco paraba polo fondo, movíame eu pra achegarme a ribeira sen asustalo e coa mesma correción funme sentando nas húmidas herbas, acomodando a cámara e dispoñéndome a recibir a lección de naturalismo que quixera explicarme e, de paso e ao xeito de apuntes de clase, facerlle as fotos e os videos que cadraran.

Na case media hora que pasei sentado na ribeira, pouco se alonxou da mesma encalmada do río. Acabou sabendo de min, pro xa pra daquela eu era unha forma estática que non movía máis có dedo entre os botós da cámara. Sorprendeume miralo en augas tan mansas: toda a bibliografía dá en asegurar que prefire as augas bravías e moi movidas. Iso si, o seu comportamento era o que se podía agardar: facía breves inmersións de non máis de 5 ou 6 segundos na rebusca de bichería. Decamiño comprendín por que non se movía desa zona: no fondo había mantenza dabondo. Case que sempre saía con bicada: larvas de tricópteros que descascarillaba con sabencia subido a unha raís da ribeira.

Os tricópteros son unha orde dos insectos que para quen non anda moi situado poden ser confundidas con pequenas bolboretas. O tamaño das antenas, a posición case sempre vertical das alas e a presencia de pequenos pelos no canto das escamas, farannos sempre diferenciar os uns das outras. As larvas dos tricópteros (moi coñecidas dos troiteiros que fabrican á súa semellanza requintadas moscas tramposas) segregan, en rompendo do ovo, unha sustancia pegañenta coa que van recollendo pequenas pedras, areíñas, restos de madeira, cunchas... pra confeccionar con elas unha funda ou envoltorio no que se acobillan e gardan, e que vai medrando a canda a elas. Esa funda protectora, relativamente dura, é o que merlo rieiro ten que escachar pra conseguir liberar a dourada e saborosa eiruga.

En realidade, sentado na beira de enfrente, non me decatara dos detalles. Gozando na tranquilidade da casa cos vídeos, foi cando me apercibín do elaborado proceso alimenticio.

Na seguinte secuencia de imaxes, feitas coa técnica da entresaca, de seguro queda mellor explicado ese proceso

Presente con relativa abundancia no norte da Península Ibérica en boa parte dos seus ríos e aparecendo no centro e sur tan só nas zonas de outa montaña, garda na Galizia as maiores taxas de poboación por kilómetro de río. Ao noroeste do Noroeste, xa se dixo, vese por case que todos os seus ríos, pro maiormente con moita discreción e timidez.

O caso deste manso e moi civilizado merlo rieiro do Río Ladra paréceme certamente extraordinario. Non darei acó os datos exactos da zona de habitación deste merliño. Sáibase en todo caso que é unha parte do río extraordinariamente visitada. En estando eu alí pasaron máis de dez humanos polo meu lado: amilagráronse daquel friqui entrado en canas, hay gente pa tó, que mollaba o cu nas herbas cunha cámara na mao; pro nengún deles percibiu a presencia do merliño. Mellor así.

Escuro, pardo e silandeiro o merliño era unha outra sombra da ribeira, non máis ca un discreto refreixo das augas ao se mover.

Chega acó a hora das despedidas e os agradecementos. Se mo permitides primeiramente quero agradecer publicamente ao merliño, díxenlle que tal faría, a súa boa vontade, mansedume e disposición pra colaborar na edición desta entrada. Mellor non se puido portar. Se as cousas non saíron como debían só a un servidor se lle esixirán culpabilidades.

E a todos vós, miñas e meus, só se vos poderán dar mil gracias mil por andardes aínda aí, abrindo na vosa vida diaria unha fiestra de amistade aos aires do noroeste do Noroeste. Que sexa por moitos anos.

A mandare.

Nota marxinal: a técnica da entresaca, como xa se adiviñaría non outra cousa é que gardar como fotos fixas algunha das imaxes das secuencias do video. A calidade gráfica empobrécese por iso notablemente. Pro paréceme que as posibilidades didácticas multiplícanse exponencialmente. Non sei o que pensaredes vós. Pra ter unha opinión máis formada botarlle un ollo ao videomínimo. En obriga.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Merlo rieiro no Río Ladra

E acó deixamos hoxe estes achegos:

a) O clásico de Vertebrados Ibéricos, información abondosa e de calidade científica; se gustar premer.
b) E estoutra de Fauna Ibérica, menos calidade científica, pro con un vídeo.Acó.
c) E falando de vídeos un achego a Youtube e a un bo lote de peliculiñas.

Olladas no Cabo Ortegal

2011-11-11T19:00:00.004Z

Viñérase a tardiña maina e queda, empurrada amodo por un aire do Sur tépedo e recendente, que traía a canda el un nubeiro outo, máis branco ca gris, e unha luz crara, nada nos aires limpados polas últimas augas caídas. Dende a Garita da Herbeira, cabeza da Capelada, adiviñábase no fondal da luz, entre brétemas de humidade e salseiro, a sombra da liña da costá do Golfo Ártabro, e no seu remate, separado de terra, entrevíase a silueta inconfudible da Sisarga Maior.

Artabria toda no adentro da cunca do ollo.

Imos ver coma anda o día polo Cabo Ortegal, pensei, hai xa tempo que non vou alá... e aínda parece que hoxe, ao abeiro do pouco vento, e fóra da tempada de turistas, ha de dar en recríar intres de repouso e folgar, sen outro balbordo ca o brúar escuro do mar, os acres gridos das gaivotas e a fala asubiante da brisa.

O Cabo Ortegal, o vello Promontorium Trileucum dos clásicos, agardaba por min, é un dicir, teso, pardo, arruallado, solitario e silandeiro.

Acodado no petril dos seus muros disfrutei de todo canto a vista me ofrecía: os cantís do Limo, polo que tantas veces temos gabeado, alá nunha mellor xuventude; os esgrevios aguillós eternos; a marea, na hora máis morta ca viva; a abra de Cariño, e a súa alfaia maior a Illa Malveira; e fuxindo cara a Leste, a escraquenada costá de Loiba, enmarcada ao fondo polo avance boreal da Estaca de Vares.

Recendos de Atlántico e Cantábrico na mesma uliscada.

O encadre perfecto para fornecer o arrolar das horas co manancial de harmonía de sabérmonos na vertua xeográfica do noroeste do Noroeste: o Cabo Ortegal.

A ollada esvaraba pola flor das augas, entreténdose co paso, áxil e elegante dos mascatos que viñan todos do adentro da ría, pasaban ao rentes da Malveira e seguían a sur collendo entre os aguillós e endereitándose á Punta do Limo. Un galano pra os ollos.

Demasiado lonxe pra pensar en pillar unha imaxe nítida e crara do seu voar, divertinme en tentar acadar algunha foto xeitosa do seu paso ao pe das penas...

...contrastando coa escura beleza xeolóxica das dunitas e as ecloxitas, os chamados graíños negros, as máis antergas pedras do planeta...

...e a indiferencia das chíscalas, que repousaban no alto dun con ben estercado, abeirado a sur da Insúa Maior...

Os mascatos non deixaron de pasar en toda a tarde, ben que non en grande número. Coma sempre neles en grupos pequenos e espaleados, nos que se apreciaban algúns noviños. Por veces ían entre a Maior e os Tres Irmaos, por veces a norte do Cabalo e tantas outras entre a Insúa Maior e terra...

...daquela era cando tentábamos facer algunha foto...

...sabendo que a distancia era máis ca as posibilidades...

...pero confiando na salvaxe fotoxenia da costá pra regalarme algunha imaxe...

...e sempre, alonxado de min, despreocupado de todo, deixando ir indo, disfrutando das acariñas da brisa... na que de vez en cando viaxaba a voz da cincenta, quen véndome ausente do mundo, pousou ao meu lado...

Unha lanchiña mariñeira guiada por un cariñés destemido, veuse vindo a pescar ao medio e medio das rochas e a visitarme na miña ausente contemplación do mundo.

Para daquela a voz chiante dun falcón chegou aos meus sentidos, dende algún lugar agachado por debaixo das rochas do faro...

...e alí esculquei cos largavistas as penas, coa vaga pro firme espranza de dar con el...

...que xa hai moito tempo que non lle voto o ollo a algún, e sempre foi xente da miña confianza e amistade...

...dende que anos atrás ía todas as tempadas a seguir a crianza dos falcós da Falcoeira, na abra do Campo do Castro, baixo da ermida do Corveiro.

Alí estaba. Distinguir a súa forma inmóbil, coma sempre no outo da pena, enchou de ledicia e satisfación a tarde no cabo e deulle ao día a leda dozura das visitas inesperadas... e benqueridas.

Mais que soubera que a lonxanía era moita e as posibilidades dunha boa imaxe, en foco e nítida, eran realmente nulas...

...as ansias de levar comigo algunha imaxe da falcona, tal me parece pro pouco sei eu, leváronme a afirmar o pulso, asentar a cámara e mandar mil oraciós interesadas os numens das pedras.

O resto do traballo xa llo encargaría eu a fotoxó.

E aínda non me queixo duns e doutros.

E logo dunhas ducias de fotos, vendo que non quería moverse pra darme outro perfil e que a tarde xa se viña caendo na noite, dei en irme mandando mudar, iso si, non sen antes aproveitar pra me despedir da Malveira, e ao tempo, e con tal ocasión, de todos vós, miñas e meus, a quen desexo facerlle chegar o meu agradecemento por me acompañar de cotío. Apertiñas.

A mandare.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Falcón e mariñeiro en Cabo Ortegal

A londra das Forcadas

2011-11-06T22:35:00.004Z

Pasei a mañá do sábado de vagar polas beiras, arestora demasiado enxoitas e baixas, do encoro de As Forcadas. Levaba a canda a cámara a espranza de poder botarlle o ollo a aguia peixeira que de vez en cando deixase ver de pescantina pola flor das súas augas.

Non levaba na cabeza mirar á londra, xa que sempre andou lonxe de máis pra as miñas posibilidades fotográficas. Así é que en canto mirei remexer as augas cun borbolleo especial, brincoume o corazón: Aí andaba a londra! Na mesma ribeira!

Agacheime como poiden pra mirar de ter unha posición azosa e discreta e encetei a tentar pillar unha imaxe da londra nos intres brevísimos en que se amosaba ao aire. Claro que unha cousa e querer e outra poder. Non tirei malos abstractos do borbolleo.

E aínda algún ca outro rexistro dun corpo extraño, húmido e esbarante que, cun aire de lama loída, por momentos revirábase e retorcíase, moi entretido co seu ir, vir e rebulir e co seu aparecer e desaparecer rapidísimo. Cheguei a pensar se non sabería xa que eu andaba por alí e se entretiña en bacilarme.

Non sei cantas fotos de augas remexidas e borbollas aboiantes tirei ata dar cun rexistro da cabeciña da londra fora das augas. Non será grande foto, pro outra mellor dunha londra non tiña. Xa me ía conformando e levaba o fardel da ledicia ben cumprido. A miña primeira foto da londra. Ía sendo hora.

E para logo chegouse á beira, a repousar nas pedras...debaixo xustiño de onde eu andaba anicado! Tremei coa emoción da oportunidade e premei do botón: unha non mala foto das polas dos salgueiros desbrozados pola máquina quedou inmortalizada na tarxeta da cámara. A borrosa presencia pantasmal da londra tamén. As torpezas do nerviosismo e a precipitación facíanme chamarme de todo menos fotógrafo. Así que a respirar a fondo, acadar templanza e buscar enfoque.

De cambiar de posición nen soñalo. En canto me sentira mover volvería as augas e... se eu te vin de ti xa non me acordo. Conformaríamonos, xa que logo, cos rastros das polas sempre que poidesemos enfocar algo á londra. Calma e sorte. Algo se habería de rexistrar.

Algo era algo. Polo menos xa lle vía os bigotes e o ollo quedaba ben á vista. Naturalmente a sombra coloreada das polas dos salgueiros tamén andaban na foto, pro a neboeriña de cor non parecía desagradable de todo. A londra non sabía de min. Despreocupada do mundo deste humano asexante, sacudíu con forza toda a súa pelexa pra enxoitala un chisco. A foto habería de sair movida, pro o encaixe da dentadura, aínda con falla de foco, parecía ilustrar ben a súa salvaxe ferocidade. Algo era algo.

E.... ou eu me movín, ou ela escoitou o clik, clik, clik da cámara. Pro o caso é que mirou pra arriba amilagrada e xa definitivamente mosqueada. Aproveita que está queda e sigue premendo botón, Rafael... deixa a ver cando tes outra oportunidade coma esta, díxenme.

Procurei anicarme un algo máis, por ver o imposible de me agachar agora que xa me descubrira e tirei unha ráfaga de tres fotos aproveitando que levantaba a cabeza mirando pra min con moita curiosidade, escaso temor e o seu aquel de fastidio.

E outras imaxes non me deixou facerlle. En rematando o sonsonete do clikear da cámara deu media volta, e coa rapidez e axilidade do inmediato desapareceu no fondo das turbas augas do encoro, mergullándose, agora sen deixar saír borbollas; e aló ao lonxe, perto da outra ribeira, logo dunha grande espera, apareceu de novo un intre e tornou presto a desaparecer nas augas ate unha mellor ocasión.

E alí na ribeira me quedei. Contento pola visión fermosa e prósima da londra, pro amolado por non saber tirar, en tan boa collada, mellores fotos ca estas vidradas imaxes, que logo dos pertinentes retoques e recortes, teño o atrevimento de subir a este bló.

Do probado espíritu liberal, paciente e xeneroso dos lectores e visitantes do noroeste do Noroeste, sei que podo agardar a benevolente sanción caritativa habitual.

Mil gracias mil, por tanto.

A mandare.

Cores de cor Caurel

2011-11-04T21:37:00.006Z

Levounos o vento dos Días das Ánimas as terras luguesas do Courel, que din Caurel...

...unha outra volta retornamos a mirar as airas de videira, os outos de castañeiras e os vales de ouro...

...as repoboacións infindas de piñeiral e as veigas fervendo de choupos marelos...

...que arrastran da ollada ata os lonxanos cumes azuis, ouzal do lobo e o xabaril...

...patria dos ventos, berce das neves, solar de soles, casal das cores...

... ceos dos espazos limpos, aos que se achegan os chafarís das follas acabadas...

...as que pechan os teitos dos camiños cun cobertor de verdes tépedos e promesas do outono víndose...

...e a quen agardan sen presa os tesos que enmarcan polo horizonte ao mundo, eles, aló no fondal da terra nados...

... retallados nas ribeiras das augas bravas, confurcadas e pretas, oreladas de árbores lanzais e valentes...

...que, de querer, rebentan en luz nunha festa de foguetes vexetais: borbollós de cor no oculto da sombra dun monte de uceiras...

...un monte suspendido no espazo que gabea sobre a gravidade universal e acobilla nel o se acurrunchar das xentes...

... sempre a favor da soleira, esquecidos da esgrevia montesía que os arrodea e acolle...

...e acordados na mesta e pecha verdescencia que os envolve e os garda...

... e deféndeos e protéxeos... do vento, da xeada, da neve e da ollada das aigas que pasan, lonxe, voando, outas...

...esculcando a face mol do bosco no que se esconde o gaio e adormece a martuxa...

... e polo que triscan e brincan as corzas que falan de vagariño coa raposa...

...mentres aperta co agarimo morno do outono as aldeias, os niños de xabre e lousa das xentes do monte...

...acomodadas ao abeiro das abas dos cumes espidos, non sendo urces, carpazas e xestas seu vestido...

...se non é a maxencia requintada da fartura de follas dunha fraga de soles...

..que enchen o val dunha lixeira ledicia, arrebolada ao infinito por pespuntes de cor e harmonías de luz...

...e recrean na ollada a fermosura do mundo, imaxinada nos soños da infancia...

..no que as follas dan a vida, e as escuridades a recrían...

...conformando, con luces de acibeches, barrocos xogos de recovecadas e escraquenadas liñas de laranxas castañadas...

...no que o sol nace ou morre pra refacer o mundo a diario...

...deseñando as formas do que existe e vive na luz e pra a luz...

...coma ti e eu, coma eles e vós, coma todos nós, que imos indo, querendo ou sen querer, facéndonos paisaxe, lama, poeira e esquezo...

...trazos finais en fin dunha luz que nos deu o ser quen fomos, e nos dá o ser quen somos...

...árbores dunha fraga de días e horas nas que todo se esvae e se diloe...

...tarreos farturentos de ilusiós e proxectos que amarelean no serán da vida...

...lembrando con sorrisos da memoria amada o que se foi, e acepta mainamente a dourada presenza do solpor próximo...

...que corea, con firmeza de artista, o mundo que se vai e se esvae, o que arrola co día marmurando amores...

...e sinte, na fin de todas as horas, que cando menos soubo que poidera vivir a ilusión de ter sido...

...unha raiola de luz preñada de cores de cor Courel.

Mil gracias mil, miñas e meus.

A mandare.

Bicos de biluricos.

2011-10-23T21:07:00.009+01:00

Anda xa arestora a Ría de Ortigueira, Cariño e Ladrido a ferver de xentes de augaire, fermosuras da pruma e o froixel, que escollen as inmensas limeiras dos esteiros dos ríos Mera e Baleo como área de repouso e folganza invernal.

Certo que este ano parece que a baixada anda un pouco retrasada: coñécese que tamén polo norde andan as estrañas calores desta outonada vraocenta deixándose sentir. Mais pouco á pouco o grande espazo intermareal do noroeste do Noroeste vaise enchendo un ano máis das rebuliceiras xentes do limo, que atopan nesta infinda chaira mariña unha farturenta mesa con mantelo de xebra cuberta.

Andamos días atrás repousando os cóbados, os prismas e a cámara no petril do malecó do porto de Ortigueira. Enfronte, mazaricos, gavitas, garcetas, gaivotas e gaivotos, parrulada varia, pildoriñas e biluricos, andaban rebulindo, con máis gracia que fame, polas areas escuras e lamacentas.

No malecó, algúns pescantíns, con diversa fortuna e parecida pacencia e intrés, andaban á pesca da xiba. Os admirados fotógrafos do grupo ortegano Calidris, andaban á captura da instántanea naturalista perfecta, facendo un admirable exercicio de pulso e tino sen o apoio da muleta do trípode. Xa teñen mérito, con eses inmensos obxetivos que transportan.

Anda xa un bilurico arrimado ás pedras, informáronme os do Calidris este domingo de hoxe no que coincidimos de novo no malecó. É o primeiro do ano que se achega, seguiron a me informar. E logo non andaban xa por acó un par de domingos atrás? inquerín eu dende a miña iñorancia. Si, pro aínda non se abeiraran ás pedras, seguíu a me ilustrar Alvaro Polo, ese talento artístico ortegano.

Ata que se arriman ao malecó, pasan unha tempadiña esfuracando na area, sen se atrever a vir folgarse ao peirao, aprendeume. Teñen que vir os primeiros vendabais pra que se garden debaixo do muro do muelle, ilustroume finalmente.

O grupiño que fotografara días atrás e que anda ilustrando este texto, aínda non se arrimara ás pedras, mais que aos poucos se fose aghegando e collendo confianza co ruidoso trafegar da humanidade.

Teñen sido xa estes confiados biluricos protagonistas dunha entradiña neste mesmo bló. Son pra min unha ledicia anual constante e famosísimos entre os naturalistas e paxareiros da bisbarra. Sorprende aos desprevenidos paseantes que raramente ollan pra debaixo do muro a súa tranquila estadía e repousada confianza.

Tés unha boa ocasión pra lle facer unha foto ao primeiro do ano que se acerca, díxome Alvaro, aí ao pé o tés. E por que non? pensei, mais que teña ducias de fotos deles nas mesmas pedras, outras poucas non me han de estorbar. Meu dito, meu feito. Aí van elas.

E polo de hoxe quédese a cousa acó.

Xa anda a bisbarra a rebulir da xente de augaire. Xa que logo, é hora de lustrar os vidros dos prismas e percorrer os intermareais co tento, o respeuto e a distancia necesaria pra non axocar nen molestar as xentes invernantes.

Animádevos, fornecédevos dos artellos precisos e da educación medioambiental necesaria e disfrutade pois dun dos territorios máis requintados, fermosos e entretidos da xeografía ibérica: o noroeste do Noroeste. De seguro non vos vai fallar.

Mil gracias mil, miñas e meus

A mandare.

VídeosMínimosdoNoroeste TV

Biluricos en Ortigueira

Nota marxinal: Efectivamente este video é da tempada pasada, ben que deste mesmo ano, pra xaneiro fará un. Nel apréciase un grupo de sesenta biluricos repousando no seu sitio de sempre. Semellan cogumelos, díxome entusiasmada, unha amistade a primeira vez que as mirou. Semellarán. Que os semellen por moitos anos. Bicos dun bilurico, miña.

Fe de erros: os trasnos das teclas, seguramente da treba dos mesmos que nunca me deixaron aprender latines con xeito e proveito, deron en facerme escribir Tringa tottanus, no canto de Tringa totanus. Sendo o caso que no vídeo ten mal amaño, serva esta fe de erros pra remendar o imposible. Escusádeme, prego.

A lagarta da serra.

2011-10-06T19:42:00.006+01:00

As lagartas, tamén os lagartos, con ese aire xurásico certo e esa ollada tenra e case suplicante, son sen dúbida das miñas xentes favoritas para tentar contemplar e mesmo fotografar. Confeso terme quedado engaiolado co seu indovindo lizgairo, áxil, ingrávido, que me aleda a face de sorrisos admirativos e incrédulos, e malamente me permite ocuparme en lles facer algunha foto.

Todas, elas e eles, lagartas e lagartos, xentesauria dunha fotoxenia salvaxe, evocadora de exotismos tropicais antigos, remexen no común das ánimas, se cucarandainas máis, conmovedoras pasiós terroríficas, e no ánimo do olláparo naturalista, en troques, levedan maretadas de lediciosos praceres perdidos, tal, poder desfrutar do antigo discorrer natural da vida espida, sen aditivos, sen colorantes...sen humanizantes.

Iberolacerta monticola, a lagarta da serra, vén hoxe a este bló fardada con todas as honras e maxencias esixidas as humildosas xentes do monte pra seren consideradas dinas de figurar nos máis prestixiosos catálogos conservacionistas dos tesouros da biodiversidade. As poboaciós de lagarta da serra na Capelada, se coubera, máis aínda.

A lagarta da serra é un endemismo do noroeste ibérico que viña sendo considerado na súa área de expansión coma unha úneca especie que aparecía pola Galizia, Cordal Cantábrica, Sistema Central, Pirineos, Serra de Gata, Montes de León e Serra da Estrela en Portugal. A afinación dos estudos a nivel xenético e proteínico, deu en validar a diferenciación das diversas colonias, case que noutras tantas especies.

Deste xeito a poboación dos Pirineus definiuse como Iberolacerta bonnali, cos tres subespecies de seu, as poboaciós de Gredos e Guadarrama denomináronse I. cyreni, as de Serra de Gata I. matinezricai e as da Serra da Estrela, cantábricas e galegas, entre as que loxicamente entran as da Serra da Capelada, ficaron co apelativo tradicional de Iberolacerta montícola. Considerando pra máis que as portuguesas son da subespecie I. monticola monticola, e as galegas e cantábricas I. monticola cantábrica: cousas da axitada ciencia da taxonomía, en estado permanente de definida indefinición.

A especie presenta un claro dimorfismo sexual, sendo os machos máis grandes e de aspecto máis robusto e teñen o dorso de coloración verde contra os tons pardorroxados das femias, xardado en ambos casos con pencas negras que poden formar bandas polos laterais, aínda que os machos noviños teñan tamén a espalda parda. As crianzas, unha cucada, presentan un rabo azul e un aspecto fráxil incondundible. Característicos son os ocelos azuis laterais e axilares dos machos que lle confiren unha farda linda e fermosa.

As poboaciós da Serra da Capelada presentan nos machos a distinción propia da coloración azul da gorxa, e por veces da cabeza. Característica esta única e especial, que define a raza propia das lagartas da Capelada e convérteas, aos meus ollos, nas máis fermosas das iberolacertas, e por outra banda diferéncianse tamén por ser quen de vivir na mesma ribeira mariña. Máis arriba vai a imaxe documental dunha femia adulta esculcando entre as madeiras do paseo da Plaia de Espasante. Neste mesmo bló xa se publicou a foto doutro exemplar entre as pedras do peirao do cantil de Cortes: rebuscaba bichería entre as xebras da marea. Iberolacerta monticola cantábrica: a lagarta mariñeira. Na Serra da Capelada, si.

Especie considerada típica de alta montaña, gosta das pedreiras abondosas e amplas, estando especialmente adaptada para sobrevivir entre as regandixas e os coreños espazos entre elas. Xa neste bló apareceu a imaxe dunha femia fotografada entre as morrenas glaciais de Os Tres Bispos, nos Ancares. Na nosa bisbarra ocupa unha diversidade de habitats: pola Capelada gosta das penedías entre uces, Os Carrís e Penedo Escuro por exemplo; dos areeiros da costá, ao abeiro dos paseos de madeira, tal na Plaia de Espasante; das ribeiras mariñas do cantíl, penso no Peirao das Bolas da Enseada de Cortes, e asimesmo vellos muros dos bosques de ribeira, na Illa do Río Mera por caso, e non faltan nas verticalidades destemidas da costá: teño fotos de exemplares pola banda da Espiña dos Gatos, baixando ao Cadro. Acolá ao parecer, por onde elas queiran.

Pesia a que non son moi difíciles de observar, para máis son moi curiosas e relativamente confiadas, cada día parecen ir diminuindo en número. Ao igoal que con toda a vida salvaxe, a imparable extensión da influenza vírica humana anda ameazando a súa supervivencia. Parques eólicos, o desmadre das "actividades en contacto coa natureza" tal o sendeirismo iñorador, desaforado e salvaxe e o montañismo masivo; a construcción tola de infinitas e inútis pistas forestais; as repoboaciós masivas sen estudo previo; o furtivismo mineiro (...si, furtivismo mineiro, xa falaremos)... e tantas, tantas outras humanidades, o lume por caso, andan colocando a pervivencia desta fermosa alfaia dos penedos nunha situación preocupante, que ameaza gravemente a sosegada vida tradicional das fermosas lagartas da serra no Mundo Feliz da Capelada. Richini Richinoff, dixit.

Non extrañará saber, xa que logo, que está estrictamente protexida polo Anexo II do Convenio de Berna, que a Directiva Habitats declaraia especie de interés comunitario que require protección estrita e a lexislación estatal española consideraia "de interés especial", consecuencia todo este nivel proteccionista da declaración de Categoría Mundial UICN como "vulnerable" e na Categoría España UICN como "especie casi amenazada" no ano 2002. Saberemos conservar o noso patrimonio natural?

A mesma Xunta de Galizia, tan conservadora non tan conservacionista, advirtindo que algunhas das poboaciós recoñecidas de lagarta da serra viñeron declinando perigosamente, en casos mesmamente ate desaparecer, veuse na obriga de incluilas no Catálogo Galego de Especies Ameazadas 2007 e otorgarlles a consideración de vulnerabeis. Moito máis vulnerabeis se pensamos que algunhas das poboaciós, Cabeza de Manzaneda por caso,viven illadas e malamente poderán contactar e intercambiar xenes entre sí.

Servan estas letras e estas imaxes, case todas elas dun macho novo fotografado este ano, para lanzar un brindo á espranza. Un brindo a berros polo futuro das lagartas da serra. Un brindo a gorxa chea pola súa sobrevivencia. E fagamos algo máis. Defendamos e protexamos os seus habitats: os penedos da malpocada Serra da Capelada, cada día máis esbandallada e alterada. Brindemos, máis que sexa co viño amargo das horas, por elas, as lagartas da gorxa azul.

A de ir rematando no punto esta entrada lagarteira. Ogallá, coma as mareas do setembro, chegue riba de riba do voso corazón xeneroso, ao que lle ei de quedar agradecido por acoller nel, co doce agarimo que sinto ao lonxe, estas palabras bremanzosas.

Ata outra mellorada, miñas e meus.

A mandare.

Nota marxinal: van baixo do videomínimo unha xeira de achegos nos que poderedes acceder, se queredes saber moito máis das nosas lagartas, a un coñecemento científico rigoroso da súa bioloxía e problemática, da mao e a prosa dalgúns dos mellores especialistas do tema. Leitura proveitosa, sen dúbida, animarvos.

VideosMínimosDoNoroeste TV

O petisco da lagarta.

Un achego a Enciclopedia Virtual de los Vertebrados de España, con rigorosas, amplas e actualizadas informaciós sobre a lagarta da serras, en premendo.

Estoutro a ficha en pdf do Atlas y Libro Rojo de los Anfibios y reptiles de España, pra achegar, premer.

E estoutro do Boletín da Asociación Herpetolóxica Española de decembro do 2006, no que Pedro Galán, herpetólogo do máximo prestixio, comunica a existencia das comunidades de Iberolacerta monticola da Serra da Capelada, nas que os machos presentan coloración azul na cabeza. Un documento imprescindible do naturalismo ao noroeste do Noroeste. Se intresa, premer.

Acó un artigo, do mesmo Pedro Galán e do ano 2005, nun curso do IBADER, (Instituto de Biodiversidade Agraria e Desenvolvemento Rural) sobor da situación e as ameazas da fauna herpetolóxica na Galicia. Simplemente a opinión dun dos máximos especialistas. En premendo.

E un outro interesante artigo do mesmo Pedro Galán en MUNIBE, suplemento Nº27, sobre "Caracterización de las poblaciones de Iberolacerta monticola en el noroeste ibérico" si premedes.

Garzalba por Vilaboa

2011-10-01T22:12:00.008+01:00

Anda na hora o vraociño de San Miguel deslumbrando de luces e calores as terras do noroeste do Noroeste. Aprovéitanse as poucas horas de lecer que deixan os trafegos dos días para aventar as preocupaciós da vida na contemplación simple, irreflexiva, do mundo. Mirando por ver.

Así andando sen buscar, só por que había tempo que non ía ao encoro das Forcadas, deixeime caer por Vilaboa. Por ver se se miraba algo.

E mira si, había algo. Hai algo. Unha Egretta alba, unha garzalba pra os amigos, andaba pola beira, despreocupada do mundo, rebuscando bichería variada polas augas, demasiado verdelladas de xebra, da parroquia de Vilaboa.

Cando lle pareceu oportuno remontou por riba das árbores e foi indo cara a nordés, e eu tras dela. Dúas mulleres, en mirándome con prismas e cámara, endereitáronme. "O páxaro grande e branco foi para o campo de fútbol" "Ese por acó nunca se veu". Eu son da mesma idea. De non o ter mirado nunca por Vilaboa. Pro seguro que xa outros o teñen mirado. Hai moito oculoxista.

E alá andaba a garzalba, de centrocampista cortador. Sen deixar pasar bichería. Un escáncer, e ao mellor outro, e algo patudo, algo así coma unha rá, fóronlle entrando no papo. Parece mentira, pro en aquel campo de xogo, pillou máis mantenza que en todo o tempo que a vin andar polas augas do encoro. Se coñece que ben sabía a onde ía. Unha profesional da bichería, que dúbida caibe?.

Naquel medio tempo de mañá que botei á sombra das gradas do campo de Vilaboa, sen pensar e sen querer, desfrutei dun dos encontros de primeira máis interesantes dos últimos meses. Unha partida cara a cara cunha das garzas que menos se deixan ver por estas terras. Certo que todos os anos cae unha ca outra, pro tan encima da xogada, poucas veces.

E cando ela quixo, foise indo aos poucos cara a sebe, colleu aire, remontou os eucalitos e foise pra outra campeira. E alí acabou a conversa, e encetou a rematar tamén estoutra. Quen queira botar unha parrafada de olladas coa garzalba, vaia dare unha voltiña por Vilaboa. Malo será que non ande aínda por alí.

E co agradecemento de sempre por estardes noutro lado do telón de teclas, miñas e meus, imos ir deixando xear por hoxe.

Que dure o vraociño de San Miguel.

A mandare.

VideosMínimosDoNoroeste TV

Garzalba nas terras de Vilaboa

Nota marxinal: Non había só algo polas Forcadas. Había moito. Anda por alí a aguia peixeira, os mergullós cristados, parrulada de alavancos e zarcetas, chíscalas en abondosía, beirarríos, o pequeno e o grande, Miguel Fernández debeu dar a cita, falcós pequenos, polo menos tres, unha becacina, o rei martín que chaman picapeixe en parella, e tamén un Chylidonias niger e un Chylidonias leucopteros este último con pouquísimas citas na Galizia, según se comenta na páxina de Pablo Gutiérrez con fotos de moito mérito como é costume. E algunhas fochiñas, e mergullonciños e moita libeliña e unha temperatura deliciosa. Para volver agora mesmo. Imos logo.

¡¡Charaxes jasius no Pico Sacro!!

2011-09-25T21:30:00.006+01:00

Gosto de subir ao Pico Sacro. Alá as amplas paisaxes, que trazan unha diagonal da patria galega de Ancares ao Mar de Arousa, séntense diminuidas e entran todas na aperta dunha ollada. Pousados nos graíños de grao groso, de brancos cristais de seixo á vista, séntese pasar, a canda o aire que marmuría lendas, a Historia de Galizia, cando non brisa, vento firme, senon vendabal. Sempre, o misterio non desvelado do Pico Sacro, déixame un recendo de saber intuído. Por iso gosto de subir alá. Para aprender do aire que pasa.

Esta mañá de domingo preguiceiro, fomos indo amodo, unha outravolta, á cimeira dos cumes de Lestedo. Unha limpa mañá do último vrao do ano. Quentiña. Briseira. Alumbrando os campos as merendiñas, Merendera pyrenaica, e adubiándoas a elas a eclosión setembrina das volvoretas: licénidos e lasionmatas, por ducias, algunhas brassicas, tres fermosísimas e aqueloutradas macaóns e de repente...quen é esa extraña fermosura que se acaba de pousar nas pedras?

¡Mi madriña! ¡Unha erbedeira! ¡Unha Charaxes jasius! Unha desas alfaias naturais que todo afeccionado ao naturalismo quixera atoparse algunha vez na súa vida. Unha desas ilusiós que nos move a saír a diario ao monte coa espranza de que, aparte as marabillas cotiáns, se desvele esa figuración extraordinaria, antes nunca vista, que nos reconcilie, poñéndoio en valor, co monótono discurrir dos días. ¡Unha erbedeira! ¡Mi madriña! ¡No Pico Sacro!

A erbedeira é un ninfálido de terras cálidas que habita os paises mediterráns alí por onde se desenvolva a súa planta nutricia: o érbedo, Arbutus unedo. Xa que logo a súa aparición virá regulada tanto por unhas temperaturas cálidas, canto pola existencia da principal fonte de alimentación das súas eirugas: as follas tenras e vizosas do érbedo. Na Galizia que eu soubera, só se tiña citado no sur das provincias de Ourense e Pontevedra. Como corresponde.

Daí a miña sorpresa de ver as erbedeiras pola cabeza do Pico Sacro. E digo as erbedeiras, pois con seguridade ollamos dúas, ambas con diferentes niveis de deterioro alar, e posiblemente unha terceira revoou pola parte de baixo do monte, xa perto do aparcadoiro. De que eu saiba a abundancia de esvedros (...si e tamén madroñeira, borrachín, fartabellacos, cómaro, borta, albedro, alolicos, erbado, sérvado, lolica, carajeta, irbideira, erbedeira, amoreleiro, borrachiños, caraxiqueiro e aínda morogueira), máis prósimos dase polo bosque de ribeira da fervenza do Toxa. Ao mellor aí hai agora un outro niño de Charaxes jasius. Convirá determiñalo pra poñer un pouco máis en valor eses montes. Quede acó a idea pra quen poda poñela a andar; e a cita pra quen lle intrese.

Ao noroeste do Noroeste nunca a mirei, e non foron poucas as horas que pasei pola Fraga dos Casás, abondosa en érbedos, perante os días do vrao de tantos anos, mirando para o alto das vizosas e amplas árbores, tentando descubrir contra do ceo as fermosas e rechamantes cores desta lindura. Pro ou non se da, ou nunca souben mirala. Nen eu nen meu amigo Xosé Manuel Pita, que tanto ilusionamos ambos os dous por vela revoar nas nosas leiras que hobemos de prantar esvedros a eito por onde cadrou. Agora medrounos a espranza.

Así é que poder mirar durante horas dando voos moi curtos, (andaba moi mansiña e cansa seguro que por vella), cando non pousada ao noso pe, a esta singular e extraordinaria volainiña, e moito máis ao norde de onde pensaba algún día poder mirala, foi un presente das horas que servidor só pode intuir coma un outro dos misterios revelados na cimeira do Pico Sacro. Onde senon?

E irei deixando xear polo de agora, que este artigo, escribido coa présa dun revoar escorrentado, non tiña outro aquel que poder compartir canto antes con todos vós, miñas e meus, a aparición extraordinaria de dúas erbedeiras, senon tres, polos cumes de graíño do Pico Sacro de Lestedo, terra de lestas: esa herba recendente que se estraba nas igrexas para lor de deuses e virxes.

E acó vén a despedida, que chegan as horas da retirada e ben sabedes que, en sendo de Cedeira, na praza hai papel de estraza e vai sendo hora de que cada quen se retire pra súa casa; que sexa con saúde, paz e felicidade e o que eu vos desexo .

Mil gracias mil, por tanto.

A mandare,

VideosMínimosDoNoroeste TV

Erbedeira, Charaxes jasius, no Pico Sacro.

Algúns achegos para andar mellor informados:

1) A páxina de ANABAM, naturalistas e ecoloxistas do Baixo Miño e o seu fermoso proxecto dun bosque pra unha volvoreta, premer acó.

2) Unha cita de valor naturalista: a chirimoia como pranta nutricia da erbedeira, acolá.

3) Unha cita e dúas boas fotos, de agosto deste ano na arraiana Oímbra, por Amadeo Pombo Eirin, premer

Rebezos nos Ancares

2011-09-18T10:41:00.005+01:00

Andamos días atrás os fermosos camiños de Ancares pra pasare o día facendo o roteiro que dende o albergue do Clube de Montaña vai ate o alto dos Tres Bispos e dando a volta polas Campas de Brego e Deva, descende o fondo fondal da canle do Rego da Vara pra logo, e aos poucos, entre sombras e fontes, ir rubindo entre reviravoltas cobregantes ate tornar a ampla pista de inicio.

Non buscábamos nada especial, se non tan só, na altura do ano, o milagre serodio dunha doce xanciana floreada, unha Gentiana lutea var.aurantiaca, e se os deuses das penedías querían ter con nós un detalle, que nós agradeceríamos enchendo os aires de loubanzas ás súas mercedes, aínda poderían deixarnos ver, máis que fose aló ao lonxe, algún ca outro rebezo, deses que dende hai anos tornaron a colonizar, mor das repoboaciós, os esgrevios cotos que a primeiros do século pasado viron desaparecer a vella raza dos rebezos cantábricos. E se non se daban, sempre nos encherían os ollos, ate rebordar de beleza, as extraordinarias vistas do máis cumprido mato galego: as fragas dos montes da estrema oriental luguesa. Ferventes de verdor: ferverdescentes. Cousa linda.

Marabillas das mañanciñas do agosto en flor revoaban ao noso pasar, dacó pra aló, entretendo e amodando o camiño, que ía lonxe, pro levaba encomenda pra todo a xornada, e sendo o Día da Patrona e coa luz limpa do sol nos cumes, todo eran folganzas e repousos, e alonxadas de nós quedaban as présas dos trafegos amargos dos días de labor. Gozámola co zafrán de ouro e melocotón da Lycaena virgaurea, a meniña dourada.

E abofé que o camiño que outros farían en poucos minutos nós eramos capaces de facelo en horas. Parados na contemplación dun besbello, tentando retratar unha volainiña lixeira ou divagando atrevidamente se tal ou cual silueta de ave era ou non unha aiga rei. O meu compañeiro de andaina, non direi quen, ollaba con certeza a aiga rei e regalábame os ouvidos con requintadas explicaciós de non sei que ángulo de incidencia das ás co corpo que a facían característica e inconfundible. Eu non o dubidaba, pro a silueta escura andaba moi aló ao lonxe, polo outo azul das divindades ornitolóxicas e a min cadrábame máis na raseira de ollo disfrutar cunha Dipsacus fullonum, unha dipsacácea á que todos chamamos carcancha ou cardencha e que cada día se fai máis rara de ver, pois tórana pra aduviar floreiros. Humanidades.

Polas abondosas morrenas glaciais, memoria mineral do xeo doutras Eras, daban en andar soleándose algunhas ca outras lagartas. Non moitas. Requentadas ao sol do mediodía do agosto, co depósito enerxético a reverquer e con abondosa bichería alada e miúda que papar, non era fácil dar coa ocasión de lles sacar un retrato para mirar de saber quen era quen. A do santo de baixo amítaseme a unha femia noviña de Lacerta monticola, pro que vou saber eu.

E quen andaba tamén chuchando, seguramente elementos salinos e minerais, polas faces griseiras das pedras da morrena, era esta estrugueira ou ortigueira, Aglais urticae, unha pamboreta tamén cada día máis rara de ver, cando en tempos foi das máis comúns e abondosas. Sen dúbida os herbicidas, eses velenos atroces, usados e vendidos con total liberdade e falla de control, cando non utilizados a caneiro aberto polas autoridades, son os responsables da diminución do seu número ao querer erradicar a súa pranta nutricia: a estruga ou ortiga. (Na percura dun rexistro gráfico decente da ortigueira houben de levar unha boa zoupallada entre as inequilibradas pedras onde revoaba. As divindades das cimeiras gardaron do meu equilibrio. Oro pro elas).

Este bombilideo, (pra nos entender: unha mosca que amita a un abellón) deu en considerar o cosmopolita niqui do meu amigo experto en aigas coma o mellor lugar de apousamento, e alí quedou quedo, deixándome facerlle unha boa xeira de fotos que se non sairon mellor enfocadas, sería tanto por cousa da miña torpeza canto polo terror tremoroso do meu amigo, a quen enganei coa broma perversa de tere no lombo un estraño exemplar de velenoso himenóptero que ameazaba con facer rebentar dun aguilloazo o seu teso espiñazo, no tan recheo de colesterol coma o meu.

O xénero Eringium comprende na Galizia a algo máis de media ducia de especies das que seguramente a máis coñecida delas, cando menos pra nós, pescos da beiramar, é o Eringium maritimun, o cardo azuliño das plaias. Xa non é tan sabido que estes eringium non pertencen en realidade á familia dos cardos, dise dipsacaceas, se non á das umbelíferas. Xa que logo, son parentes do pirixel, do fiuncho, das anxélicas ou da cicuta. Aínda que efectivamente non o parezan. Por Ancares anda, en non escaso número, o Eringium duraiei, un endemismo destas montañas que sería raro non o fotografar co seu himenóptero de garda. E como nos pasou a nós, cantas veces o retratamos, havos de pasar a vós. De certo.

Dificilmente o noso paso podería ser apurado con tanto que tiñamos pra mirar. A fermosura inédita dun enorme acibreiral, gris e azul entre a luz e a sombra, engaiolado pra sempre na memoria, retivo o noso andar e deixou a nosa ollada entretida en fornecer a conversa de argumentos gozosos, mentres o tempo ía esvarando amodo, e o corpo, quedo, ergueito, esquecido, era un escravo dos ollos que non o deixaban camiñar mentres eles, paseniño e mainiño, folgaban demodo polas abas dos montes fervedescentes.

De pura casualidade fomos chegando ao alto, sen querer case, pasiño a pasiño, de bolboreta en pamboreta, de volainiña en pampurriña, de conversa en faladuría, de riso en sorriso; gozando dos amores das erebias, das linduras dunha Lycaena tithurus, da diminuta fraxilidade poética da Coenonimpha arcana, ou das campas rebentando -se non centos, si miles- de pés de abrótegas e xancianas, todos eles como era de esperar na hora, secos, froitados, sementados. Pro ningún estalando en flor. Na altura do ano era o que compría.

Acreditarei que as sagradas divindades das cimeiras andaban ese día a camiñar a canda a nós. Certo que nas bravas pedras acantiladas de baixo Os Penedois, andaba entre pacendo, folgando e mamando unha manda non pequena de rebezos que entre crías e adultos eran algo máis dunha ducia. A simple vista non eran nada, nen tan siquera unha penca de cor avermellada entre as rochas grisas, pro cos prismas e a cámara podíanse vislumbrar e disfrutar. Sentados na cabeza dos Tres Bispos, deixamos correr o tempo, disfrutando dos rebezos, diminutos ao lonxe, e da paisaxe grandiosa, que metía no ollo media Galizia e medio León. Ponferrada e Lugo, nun chiscar de pálpebras. As divindades da serra andaban con nós. Baixábamos xa, embebecidos de beleza aínda, cando sen eu querer nen agardar, un berro naceu na miña gorxa: ¡¡Xancianas en flor!!

Verdade é que non era senón unha soa, e que o plural sobraba pro a ledicia da sorpresa, traspasoume coma o alustre do lóstrego cruza os ceos e moveu no meu corpo unha maretada de agradabilísimas endorfinas: o impensado e inesperado, si grato, emborracha de euforia incontenible, e, ao igoal ca unha droga, crea unha viaxe volandeira estratosférica. O meu amigo experto en aigas tivo a caridade de me volver a poñer os pés na terra: ¡Volve en ti!¡Non berres tanto que a vas murchar de medo! Tiña razón. No monte que fale o vento. E a beleza silandeira da flor. Silenzo, fala a xanciana:

Voz de laranxa en sazón, ouro que nace da seiba, estalo de cor e paixón... a flor da xanciana, entre o verdor novo das urces e as follas reviradas e rechumidas da carqueixa e un recendo ao que é enxebre e verdadeiro: A beleza é verdade e a verdade é beleza. Só isto saberás deste mundo e só isto necesitarás saber. Un galano das divindades do monte. Oro pro elas.

Pouco máis lle podería pedir ao día. Aos poucos unha outra manda de rebezos deixouse ver, agora non tan lonxe e máis numerosa e agrupada, nas campas do alto Val do Río Burbia, xa en terras de León. Pesia a non andaren perto de nós, agachámonos tras dunhas uces para velos mellor, que sempre, aínda de moi lonxe, se amosaron desconfiados e atentos. Poidemos comprobar que pacían as follas crasas da mouta basal da xanciana. Enchoupados de ledicia, cando os rebezos se foron movendo e marchando, fómola indo tamén nós, pasiño a pasiño, que o camiño que restaba era moito. Unha Atrhoolopha pennigeraria, penso que era ela, veunos a despedir dos cumes dos Tres Bispos. Xente cunha educación.

Había aínda por diante un camiño de volta longo e malazoso, que se metía ás veces por pasos do gado baixo as uces e os piornos, empedregullado, malo de pisar, un camiño que dende o cume dos Tres Bispos nos levou ao fondo do Rego da Vara, acompasando ás augas no seu arrolar, entre calladas sombras de acibros e vizosías de castiñeiros mozarrós. Unha camiñada que me fixo súar, que me deixou sen hidratos e sen folgos, que me levou e me trouxo ao seu antollo, que nas maniotas do día que veu me descubriu músculos descoñecidos, pro que nunca, nunca, deixou de regalarnos unhas paisaxes abraiantes e unhas xentes singulares.

Pra volver. Cantas veces se poida. Sempre en Ancares.

Remata no punto esta andaina coa espranza de que a súa lectura non vos faga súar o que a min me fixo caxir o andala e o escribila; e se certo é, non falou moito de rebezos, verdade é que cando menos vai toda ela rebozada en rebezos.

Se aínda andades aí, moitas obrigas me quedan con vós pola vosa compaña e paciencia. De certo que si.

Apertiñas miñas e meus.

A mandare.

VideosMínimosdoNoroeste TV

Xancianas floreando en agosto

De paso...

2011-09-11T19:28:00.005+01:00

Imos con moita frecuencia visitar as veciñas e moi queridas localidades de Cariño e Ortigueira. O agarimo con que nos acollen os moitos amigos que por alá temos, dános sempre a inxirada suficiente para vencer a preguiza que o nordeste nos impón. Alá transcorren, apousados ao agarimo dunha baranda, no abeiro dunha conversa de risas formentada por escumas de birra, lediciosos intres de amizade e folganza.

E de paso...botámoslle un ollo á Plaia da Concha e as augas do porto, ou aos fondos lamaceiros do esteiro do Río Mera ou aos da Ría de Ladrido que sempre, sempre, teñen algo que amosar: xenerosidades pixís e vilanchas pra con este discalzo. Que así sexa por moitos anos.

E de paso, de paso postnupcial, andan arestora pola ría as aves e os paxariños nosos de cada outono, de volta das súas matrias de aniñamento no alto Norde e na percura das súas patrias de invernada no fondo Sur.

Todos os paxareiros din, e eu non o dubido, que a plaia de Cariño e a Ría de Ortigueira son das mellores zonas ibéricas para a observación do paso, pre e post nupcial, das xentes de pruma e froixel.

Demostrousenos unha vez máis estes días, cando á caída da tarde, poidemos ollar con total tranquilidade e con toda a calma e a proximidade que sempre se desexan, a unhas cantas especies de aves do limo: pildoriñas variadas trafegando con ansia polas xebras da plaia da Concha, unha parella de serruchiños repousando na beira e a centos de mazaricos e gavitas, acompañados dunha ducia de gueivotos, algúns chorlitos, dúas garciñas e un culleireiro, no Cabalar, repousando calmos mentres a marea, que se viña pra riba, non anagou a lingoa areosa na que tanto gostan folgar.

Olládeas, se queredes.

Estas pildoriñas, píllaras polo libro, Charadrius hiaticula polo científico, andaban nun grupo dunhas trece ou catorce, case todas elas noviñas, non sendo dúas adultas recoñecibles polas patas e o peteiro marelo laranxado. Andaban moi tranquiliñas e acomodadas.

Máis numerosas e rebuliceiras, indo e vindo, sen dárense folganza, esfuracando con ansia as areas da plaia -seconoce que había fame-, andaban as pildoriñas craras, Calidris alba, a ambos os dous lados do inútil espigón que rompe, coa mesma frialdade coa que se disecciona un corazón, en dous areeiros divorciados á linda plaia cariñesa das areas vermellas. Moita xente non quixera morrer sen ver á súa querida plaia volver a ser o que sempre foi: un fermoso e único areal trazado coa finura dunha líña de berberechiña por unha Natureza sabedora, benfeitora das mellores plaias. Así mo expresaron e así se publica. Que sexa o que eles queiran.

Había tamén catro ou cinco pildoriñas douradas, Calidris ferruginea, que se tomaban a vida con máis calma e repouso, afundindo os seus recurvadiños peteiros de mazariquiño por entre os feixes de xebras arrumbados polas vivas mareas lagarteiras. A luz non valía un peso, o fotógrafo nen un patacón.

E andaba tamén por alí un bo número, ao mellor cerca dunha ducia, de revirapedras, Arenaria interpres, revirando as xebras mor das impulsivas turradas de testa que lle daban ás pilas de arrumbo, con empurrós impetuosos de frente e peteiro, que afundían na xebra para soerguela aos poucos e en círculo, por veren se por debaixo dela había algo que acomodar no papo. Cada unha delas remataba a faena cando xa revirara todas as xebras do seu redor. Marchaba da furada que fixera... e a empezar un pouco máis alá. E así todas elas. A xebrada da plaia parecía un campo de minas estouradas. Ao mellor no video compréndese mellor. ¿Vin revirapedras? Vin reviraxebras. Abofé.

E algo máis ao lonxe, confundidos xa co luscofusco, fixéronme reparar en "dúas linduras de cabeciña negra". Dous xuvenís, parécenme, de Sterna albifrons, dous serruchiños de toda a vida para os de Cedeira, carranpinciños para os de Cariño, e andoriñas do mar en tantos outros. María do Carme Panisse, recolleu unha interesante xeira de nomes para denominar ao xénero sterna todo ao longo da costa galega. Disfrutádeos: anduriña do mar, cachizo, carrán, carrapín, carrau, carricoche, carrín, casildita, curricurrán, currí, pirrí, quilí-quilí, quirlán, quirrán, quirrín, raquín, carrizo, carriza, carlitos, carrula, carrulo, currito, chirlante, chirlero, chirlo, churlí, churrique, churrito, churrete, gholosa, mascateira, picapeixe, serrucho, mallón e aínda lavandeira maruñeira. Un poema, un recitado de onomatopeias sonoras inspirado no ruxe-ruxe agre da gorxa do curricurrán.
Gracias, Galizia, polo galego.

E pola Punta do Cabalar andaban, nun outro serán seguinte, un grande lote, cerca de catro centos, de mazaricos, N. Phaeops e N. Arquata, unha boa bandada, cento e medio e algo máis, de gavitas, Haematopus ostralegus, dúas ou tres ducias de gueivotas entre craras e escuras, doce ou trece gueivotos, Larus Marinus, algunhas pildoriñas, dúas garciñas, chorlitos, algún bilurico e un culleireiro Platalea leucorodia: un espectáculo nas meniñas dos ollos.

Intres lediciosos e de aprendizaxe: o da dureza e perigosidade que para estas valentes xentes de pruma e froixel, cidadáns dun mundo sen fronteiras nen pasaportes, comporta o tránsito dende os territorios de cría ás terras de repouso: esmorrendo, coas tripas de fóra por que algo o esmagara, unha noviña de pildoriña, non sei se de Calidris alpina, daba as últimas boqueadas agoniando entre as pedras grisas e as areas vermellas da plaia da Concha.

A vida, ese tránsito, ese paso, que as veces pasa tan decamiño.

Agradecendo coma sempre a fidelidade demostrada a esta ventá naturalista, quixera alixeirar, se fose posible, o grolo amargo e duro desta imaxe última co galano dunha sesión continúa de dúas sinxelas peliculiñas, que non poden ser máis ca un pequeno petisco, do paso da xente de augaire polos eidos do noroeste do Noroeste, alonxados de todo, non sendo da compasiva beleza.

Mil gracias mil, miñas e meus, que unha brisa de vida vos quente a cariña.

A mandare.

VideosMínimosdoNoroeste

Repousando no Cabalar, Ría de Ortigueira.

De paso... pola Praia da Concha, de Cariño.

(Non sendo case nunca posible, e ao mellor tampouco desexable, a felicidade completa, a ausencia de claridade dun luscofusco nubeirado, impideunos, como xa arestora sabedes, poder facer algunha foto decente. Por fortuna o video, automaticamente, traballa moito mellor que servidor o fai manualmente e poiden daquela gravar unha boa minutada de peliculiñas, non indecentes, das que estas montaxes videomínimos non dan boa fe. Desculpas, prego).

Salpicón de natureza.

2011-09-04T21:24:00.005+01:00

Fin das vacaciós: os meus pesares pra todos, miñas e meus. Este bló torna aos aires pra rematar coa repousada tranquilidade de todos vosoutros e seguir mareando neuronas voluntarias ao compás da súa descabalada e ortopédica prosa e as non menos mal afinadas imaxes que a acompañan.

Pra encetar esta nova tempada, permítaseme servir un salpicón variado de petiscos de naturezas bravas, propias e moi comúns do noroeste do Noroeste, que irán aduvadas con algunha ca outra esencia de sabores alleos: ben que galegos sempre. De poder ser, enxebreza.

Encetemos a farrada...

Óllanos dende o santo de riba un macho da lagartixa galega, Podarcis bocagei, que non sei eu se non será a máis abondosa das nosas lagartas. Andaba soleándose, e saleándose, polos ribazos da Punta do Sarridal, ou das Baterías, nunha doce tarde calma e maina do remate de xuño. Mal vrao levaron con tanto babuzallo bretemoso que veu.

Velaí unha imaxe efectista da fronda fértil dunha dentabrú, Osmunda regalis. Dentabrú ou dentabrún é voz que, pesia á súa rotunda e antiga sonoridade, non ten callado na linguaxe moderna naturalista, sendo moitos máis os autores que prefiren a tradución directa castelá: felgo real. Non hai caso. Sarmiento e o P. Sobreira xa a recolleron no século XVIII, está amplamente comentada na obra do profesor Pensado, e Marcial Valladares defínea perfectamente no seu dicionario (1884); e daí debeu de entrar en todos os posteriores: no Filgueira, Carré, Ibañez, Eladio, Constantino... De felgo real, xa que logo, nada. Dentabrú ou dentabrún, pois, e de non gostar, escollan: dentabrón, dentagrón, dente de agrón, dentabruño, dentebrú, dentesil, dentiquil, dentragón, todos recollidos no Constantino García, e aínda fentabrón, dentallón, dentegil, lentegil en Sobreira e Sarmiento e ventasil e diente abrum polas Asturias gallaicas. O profesor Pensado, dixit.

Libellula quadrimaculata, a do santo é unha femia dunha das máis rotundas e fermosas libeliñas, que aínda que voa por estas terras do noroeste, faise máis rara ca na Chá, onde esta foi rexistrada nos arredores de Cospeito, nas campas chairas cultivadas nas que o franquismo convertiu o monte de man común, repoboándoio con xentes de terra allea. Os máis vellos aínda o lembran, con tristura na voz e carraxe na ollada.

Campeiro de orquídeas en flor. Centos de Dactyllorhiza elata alumbraban coa ledicia dunha festa de chafarís xubilosos unha alonxada campa, nunha perdida pista, dalgún lugar esquecido na máis estrema oriental das terras de Castro de Rei. Na foto non me cabían todas. Entraron as que couberon. O paisano que me inquiríu que facía, aínda non crerá na hora que aquelas corrientes floricas de cada día, fosen orquídeas. Na súa ollada rebrincaba uhna luz divertidamente incrédula, que ao mellor aínda non se apagou hoxe, que só se amansaba por unha educada e caritativa conmiseración hacia a miña persoa, propia da vella fidalguía campesiña.

Velaí, a riba vai, unha das máis raras euphorbias que se poidan ver por estas terras: a Euphorbia dulcis, que tivemos a sorte de mirar e disfrutar polas fragas do Belelle, arrimada como estaba ás paredes do caz da auga, nalgún punto do seu percorrido. Como o paseo do Belelle é un dos máis visitados da bisbarra, de seguro será doado que lle botedes un ollo ou xa llo teñades botado.

Como todo o mundo sabe que de paxarada, do resto tamén, levo varias asinaturas pendentes este paxariño que eu supoñoio un noviño de Phylloscopus collybita ao mellor é de calquera outra especie próxima. (Efectivamente o mestre paxareiro de Cariño, Ricardo Hevia, nun amable comentario que moito agradezo e que podedes ler abaixo, venme de endereitar adecuadamente: é un Hipolais polyglotta). O que sei é que por Moeche corren co nome de mariquiñas.

Ao meu parecer un macho de Colpa sexmaculata dun tamaño considerable. Parece ser corriente dentro do xénero colpa da familia dos escolidae a variación notable de dimensións dos machos. Este dende logo é o máis grande que mirei na miña vida. Gostan dos areeiros da bisbarra, onde é relativamente fácil mirar a esta especie. As femias, máis grosas, máis negras e escuras de corpo, e coas máculas máis grandes son unha cucada dina de ver. As flores do Eringium maritimun, o cardo pas plaias, son das súas favoritas. O da imaxe monta sobre Cakile maritima, e andaba por Vilarrube.

Esta besta é do Forgoselo, e non sendo un servidor moi amigo de meter neste bló animais humanizados dei en arrimar esta imaxe pola sorpresa de mirar eses extraordinarios bigotes que lucía. Non sei se será moi habitual.

Pesia a que neste bló os liques non acadaron nunca moito espazo, servidor, que iñora todo sobre eles, é un rendido admirador da súa particular e rara beleza. O noroeste do Noroeste pasa por ser unha das zonas de maior diversidade de especies liquénicas. Algún día haberá que facer unha entrada para falar deles e dos fermosos nomes galegos que teñen. Arriba quedan dúas fotos: a dunha carriza do Forgoselo e a dunha ouricela, con pretensiós de inspiración petroglífica, das paredes da Igrexa Matriz de Viana do Bolo.

O Mar da Mina, no Concello de As Pontes merece unha entrada particularizada polo que supón e suporá para a ecoloxía, o clima, a biodiversidade, a economía na bisbarra e os medos catastrofistas. Se hai saúde e sorte e o ánimo nos acompaña deberá de facerse; de momento andamos a rexistrar en fotos o portentoso lago. Tempo haberá, se todo vai ben.

Emberiza citrinella, a escribidora de limón, é un dos meus paxariños favoritos dende o mediodía aquel nas Somozas en que reflectindo o seu froixel marelo a luz cenital, unhas raiolas de sol puro e limpo encheron a miña ollada dunha ledicia cítrica, aceda e refrescante. Para sempre xa do Equipo Citrinella. Estes dous exemplares son dos montes de Ourol, esa patria.

As cegoñas son dende hai moito xente galega. Aniñan en moi bó número pola Chá, onde son moi queridas e non son malas de ver. Este ano mesmamente ollamos a un grupo de sete revoando polas campas do oriente do concello de Vilalba.

Aí quedan estas tres imaxes de gueivotas pilladas nas Illas Cíes, ese vergoñento Parque Nacional, inzado de boscos de eucalitos, selvas de acacias, pradeiras de arcotheca, ribazos de crocosmia e inxentes masas de homínidos, portadoras de neveiras portátiles, música a todo trapo e berros a tutiplé, que trasmudan o Parque Nacional das Illas Atlánticas nunha Romería Trasnacional do Turismo de Masas Horteras.

Foto das flores de Cichorium intibus que a moitos non lles dirá nada se non digo que son da chicoria, as raíceiras de quen moídas e en infusión non poden sustituir ao café, pese a quen lle pese. Pro a beleza das flores é incuestionable. Na nosa bisbarra vénse menos, pro a finais de agosto e a primeiros de setembro poden verse florear por terreos degradados e ruderais.

Unha imaxe da fervenza do Belelle. Sen dúbida un dos espazos naturais máis fotografados de Ferrolterra. Naturalmente a súa beleza e a do entorno merécenno. Cercada polo mundo eucaliteiro, a Fraga de ribeira do Río Belelle sobrevive heroicamente á cobiza humana e á estulticia fenósica.

E van riba catro volainiñas. No alto unha Polygonia C-album, a follaseca na miña fala, mirádelle a C alba que xustifica o nome e os moitos recovecos do corte das ás (por iso poli-gonia), por baixo dela unha Oclodes venatus, unha choruma, pequena, fermosa e moi común. Máis abaixo unha limoeira, un macho de Gonepteryx rhamni, chucha a unha Centaurea nigra, unha flor de cada día e sobor destas liñas unha Lasionmata maera macho, a paxarela dos penedos, repousaba nas primeiras horas do día en calquera pena da Capelada. Todas elas son pampurriñas do máis común. Alfaias do aire diario.

Tan común coma elas non é esta fermosísima meniña, unha Lycaena virgaurea, que por estas terras do noroeste do Noroeste non mirei nunca, pro que aledou as nosas mañás limpas nos Ancares, co seu revoar de ouro fresco de flor en flor. Un galano das horas en Piornedo.

Catro paxaradas de Morouzos: un pombo, un pimpín, un picanzo e un noviño de chaschás. De todos eles o que máis me prestou mirar foi a crianza do chasco. Non me cadrara nunca de botarlle un ollo. e nesta ocasión para máis fíxenlle tres ou catro rexistros, dos que non teño queixa.

Non moitas veces se pode mirar por estes lares ao froito, ou á flor, da Clematis vitalba, unha fermosísima pranta gabeadora, que polo que eu poiden ver só aparece nun curruncho do ribazo do sistema dunar de Vilarrube, mirando a norte, apoiandose no silveirón e nun eucalito, para poder así medrar destemida da lei da gravidade. A imaxe é o froito: porta uns longos e rechamantes pelos espiñentos. Esta feita no mes de agosto, non lonxe das Pontes de Gatín, unha outra porta aos Ancares.

O paso do outono xa está acó e estes días pódese xa fotografar todo tipo de paxaros e aves baixando dos criadeiros do Norde as máis quentes terras do Sur. A de arriba paréceme un Ficedula hypoleuca, e está fotografado nos cumes de Herbeira, hai poucos días.

Bando de choias que anda arestora polos cumes de Herbeira. Poiden fotografar máis de trinta. Habitualmente ao remate do vrao xúntanse en bandos numerosos de adultos e xuvenís. Hai anos poidera contar un grupo de máis de cuarenta. Xente cunha grande vida social estas Pyrrhocorax pyrrhocorax, un arrruallo da bisbarra. (Hai por aí unha páxina que dubida da existencia das choias na Galizia).

Unha imaxe, para ir rematando, do Lupinus angustifolius, á que chaman fababrava e tamén, ao mellor, esta é a carnecría da que nos fala Sarmiento. O caso é que esta leguminosa, que se plantou coma forraxeira nalgún tempo, aparece hoxe acó e aló en terreos abandoados ou as beiras do camiño. O seu porte, elegancia e tamaño fan que non pase sen ser percibida.

Dúas imaxes, unha con becho, un verme de clasificación improbable, dunha Myosotis sp. Unha diminuta e fermosísima flor das beiras dos ríos e lugares húmidos, que en castelán anda polo laiante e modesto nome de nomeolvides.

E agradecendo que non esquecerades a este o voso bló perante as longas vacaciós de escribidor que se tomou este o voso seguro servidor, voume despedindo de vós, miñas e meus, deixándovos dúas imaxes paisaxísticas da bisbarra: a lagoíña de San Martiño en Morouzos e unha vista de solpor dende San Antón do Corveiro, ese clásico da paisaxe galega.

Apertiñas, totus meus.

A mandare.

VIDEOSMINIMOSDONOROESTE

Corzos pacendo en Piñeiro

(E esta unha peliculiña do curso pasado que lla debía ao meu querido amigo Miguel, a quen se lle adica, que tantos traballos, trafegos e suores lle fago pasar para levarme e traerme, sen poñer nunca peor cara que a do sorriso tenro e a gargallada franca. Moito obrigado, meu).

Fóra de Portas: Horruras e dozuras na terra dos Orras.

2011-06-18T12:57:00.030+01:00

Horrura: estremecemento da ialma causado por algo terrible e espantoso.

Orras: patronímico descendente da antiga treba prerromana dos gigurros ou egurros.

Terra dos Orras: Valdeorras.

Rebolos e enciñas en flor, pola contorna da Serra da Enciña da Lastra

Hai semanas xa que nos endereitamos ás calías da estrema oriental da Galizia, para ver de desfrutar dos recendos mediterráns a enciña, esteba e cornabude, Pistacia terebinthus, que eisalan na caloriña da primeira primaveira as terras tributarias do Sil, farturentas que foron en ouro e óleo. E ao paso coñecer algunhas xentes naturais que nestas terras, hoxe calladas de uveiras de godello, outro ouro, teñen couto privativo.

Pistacia terebinthus: cornabude, escornacabras, cornicabra, cornalleira, terebinto.

Gozámola, abofé. As antigas terras dos Orras e as súas xentes foron con nós xenerosas e amigas. A franca conversa inmediata dos de Ourense, unha certa luz asurada e ese orixinal mundo calizo e quente que posibilita, inimaxinadamente na Galizia, a existencia de boscos de enciñeiras, foron para nós unha doce náñara das horas.

Enciñeiras en flor entre as sombras da tarde

Un mundo de novidades, ofrecidas a cada volta do camiño, tivéronnos na groria, entretidos, desfrutando ao natural durante todo o tempo que, non tanto como quixéramos, poidemos vivir nas vizosas e recendentes terras do Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra e os seus arredores: Rubiás, Monte Furado, Val do Río Cabreira, Val do Río Selmo... que callados de valores paisaxísticos e naturalistas de primeirísimo orde non se declaran Parque Natural pola úneca razón, desconfío, de telos reservados para seren declarados Parque Eólico. Ao tempo, e ao vento, déixanse estas verbas.

Val de Oulego, Montes de Rubiás, esvedros, enciñas, rebolos, uceiras...

Nalgunha recurva da pista que vai montada sobre do Río Cabreira e chega ao Río Sil.

Ribeiras do Río Selmo

Amilagramos coa fermosura brava, esgrevia e arruallada dos calíos Penedos de Oulego, patria de aguias…

Penedos de Oulego, ollados ao contrasol dende a parte berciana, indo cara San Tirso e Castro Petre

… sentímonos cativiños con zapatos novos ao ver, de súpeto, impensadamente, coma un galano dos días de ceo claro, as xeixaradas meixengras (vigarrados abellarucos, se preferides) adubiar de cor e exotismo as pólas requeimadas dunha arborica…

… e adormeceunos a ollada na contemplación, por vez primeira, da Aceras antropophorum, ou orquídea do home aforcado, que levábamos a ilusión de poder ver…

… e tamén outras máis: Orchis mascula, Orchis italica, Ophrys sphegodes, pois esta é terra capital de orquídeas bravas…

Tivemos o privilexio de ollar ao Muscari comossum e o seu parente liliáceo a Muscari neglectum, difíciles, se non imposibles ambas as dúas ao noroeste do Noroeste…

… e por todas partes azuis chafarís de lirios aledaban as beiras dos camiños, confirmando que na Galizia, coma noutra se dixo, cada sebe un xardín, cada ribazo un edén.

A terra toda, acó e aló, rebentando nun fervorón de cor e ledicia…

…onde a bolboreta chuchameles, galo no Ogrove, Iphiclides podalirius en latines, revoaba e zugaba de flor en flor por cada cómaro, campío ou rebordela: unha fermosura cotián: nestas terras a máis común de todas as pampurriñas.

… As estepas ou estebas (Cistus ladanifer), tantas ou máis ca estrelas nunha noite de agosto, iluminaban as abas e abafaban os aires co seu espeso e aceitoso recendo, que a uns gosta e a outros anoxa…

… e aparecían, nas beiras e rebordelas das pistas, frecuentes pés de héboro ou pranta dos chaveiros, Helleborus foetidus, esa xoia, esa pezoña…

… e nas outas e frías cimeiras do porto que nos metía nas terras leonesas da Cabreira, e aínda gardaba á neve, a Serra do Eixo e a Pena Trevinca entraban no ollo, e as estreliñas da braña, Gagea nevadensis, aledaban as coreñas herbas do chan na fría mañá…

…na que vimos voar varias gatafornelas, Circus pygargus, por riba do ouzal purpurado…

…e unha pequena e linda bolboretiña, un xeométrido, Eurrantis plummistarias, arelaba por acordar da noite xeada.

Voando sobor da face da terra pasou ao noso rente, deixándonos na ollada un trazo de trigo, un raio de pruma e froixel ¿Quen era aquel lóstrego, que se pousou ao lonxe nunha levantada da teupa?... era a pica dos prados, Anthus pratensis, a quen nunca nós miráramos.

Subíramos alá para ulir, non de moi lonxe, os aires fríos de Trevinca, fardada aínda na fin do abril coa albura da neve, e para chegar ás cimeiras houbera que vencer á carretera -empinada, revirada, trafegada - que leva por todas as descoidadas canteiras de lousa, de desbroce en desmonte, de desfeita en desastre, de entulleira en escoiral, entre recurvas e precipicios, sobre regos entupidos e ríos fenecidos, dende o mesmo cruce en Carballeda de Orras ata a pedanía de La Balsa, xa en terras politicamente leonesas, pro aínda hoxe de fala e cultura galegas.

Oíramos falar da destrución paisaxística do negocio da lousa. Pro crédemo que non íamos preparados, nen polas imaxinaciós máis febrís e delirantes dos pesadelos, para ver e entender o que vimos.

Non teño palabras, nen sintaxes suficientes. Non sei explicarme a tolemia desafalazada, antinatural e egoísta que contemplamos. A denuncia da adoración do Becerro de Ouro que xa advertira Moisés o xudeu, non me satisfai. Algo máis, unha horrura suicida e implacable, debe de andar a remexer as confíns máis alonxadas e escuras da moderna ialma humana. Un afán destrutor e ruín, unha ansia de roer as entrañas da Mai. Unha venganza tola contra o que nos cría, nos mantén e ben nos quere. Unha ferinte maladía da razón. Unha horrura.

Déixovos, para verdes se estou coa razón perdida, cun fato de imaxes do que na Terra dos Orras se desfai. Tirade vós mesmos as explicaciós que eu non teño e xa que logo non poido dar. Ogallá o cheguedes a comprender; mercede da intelixencia que a min non quixo darme o ceo.

Velaí van.
Entendédeme: coa espranza de que non as desfrutedes.

Pena Trevinca ameazada, nen máis nen menos.

E por hoxe non hai máis que dicir, nen ver. Mirade, se queredes agrearvos aínda un pouco máis o día, o pequeno videomínimo, que completa, e seguro explica mellor, o siñificado de horrura.

Ate outra mellorada, miñas e meus. Mil gracias mil por todo. Déixovos cunha imaxe de espranza: a dunhas humildes margaridas medrando vitoriosas entre o entullo ermo. Unha desas entulladas que, por lei, terían que teren alfombrado cun cobertor de terra vexetal.

Apertiñas.

A mandare.

VideosMínimosdoNoroeste

Coméndose a Terra a trabadas

Nota marxinal: Naturalmente, esta entrada non pretende ser exhaustiva, nen das desfeitas, nen das riquezas naturais das comarcas orientais galegas. Pretende ser tan só exemplar. Quedan no disco duro, e na memoria persoal, centos de imaxes. Só de aves rapinas poidemos ver un bó fato delas. A mellor, unha aguia real non lonxe de Castro Petre. Pro facerlles un rexistro dino e cousa moi diferente. Mágoa de non lles botar un ollo as Petrocoptis grandiflora, ese endemismo da Enciña da Lastra, chufa do Parque Natural. De seguro poderíamos presumir agora de ter unha amistade con elas. Adiada queda a conversa pra mellor ocasión.

SÁIBASE: EU TAMÉN AOS MEUS 56 ANOS SON UN INDIGNADO QUE QUERE UNHAS CORTES CONSTITUINTES QUE ELABOREN UNHA NOVA CONSTITUCIÓN QUE NOS ACHEGUE A UNHA DEMOCRACIA VERDADEIRA E REMATE CON ESTE RÉXIME POLÍTICO CORRUPTO DE DESPOTISMO CUATRIANUAL. ¡CANTÉ!

De gaios, galos e gallos.

2011-06-04T21:33:00.006+01:00

Non hai moito un amigo meu, bon naturalista, excelente ecoloxista e mellor persoa, daba en dicirme que a pega rebordá, Garrulus glandarius, corría en galego verdá, co nome de galo. Argumentaba que tal escoitara dos beizos dun vello campesiño; razón que na maioría dos casos é suficiente para convencer a calquera.

Madialeva, hai que dicir, como lle dixen, que ou ben el escoitou mal ou ben o seu informante xa tiña deturpada a fala, pois a pega rebordá, reboldá, regordá, rebuldón, marza, marta, marxa, meiga e aínda veiga, cada un asegún onde, leva de vello o nome de gaio, e non de galo e dende logo de nengún xeito gallo.

Sarmiento, ese imprescindible a quen hai que volver unha e outra vez, deixou establecido a orixe da voz: glans, glandis, a landra, ou froito do carballo, de onde nacería a antiga forma de Pica glandaria, (e derivaría a máis moderna de Garrulus glandarius), polo costume desta ave de se tragare enteiras as landras quercianas. Desta mesma orixe serían a voz francesa geay, a italiana ghiandara e a castelán gayo, que refiren todas a mesma especie que andamos a comentar.

Gaio, voz xa de menor uso, é, xa que logo, o nome enxebre e de seu da pega rebordá, voz, que por certo, deriva directamente de “pica roboretana porque se tira a las bellotas de los robles,(Quercus ruber) pues en Galicia no hay encinas sino en Valdeorras”. Sarmiento dixit.

Certo que Eligio Rivas Quintas (Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca, (1978)) aporta para a rebordá, e recollido en Becerreá, o nome de galo cristo. Pro é certamente a única referencia da voz galo para Garrulus glandarius e debería de encadrarse na teimosía da xente galega en cristianar con nomes moi familiares (cuco, lobo, raposo) a un abondoso número de especies, xa vexetais, xa animais.

De galo, no impagable Dicionario de dicionarios da Lingua Galega, dei en recoller estes usos: galo crista e crista de galo (varios vexetais, pro sobranceiramente as orquídeas do xénero serapias) galo monteiro (familia scolopacidae, con preferencia as becadas e o pito da neve, Vanellus vanellus, pro tamén o freiriño, Fratercula árctica e aínda a unha especie de libeliña, por Cornea de Baleira), galo de mar (Zeus faber, o saboroso peixe que chamamos sanmartiño), galo mariño (o freiriño, e tamén a cotovía, Galerida cristata, pro pra min esta última con moitísimas dúbidas: paréceme unha errónea interpretación dunha entrada do Eladio), galo merdeiro, galo merdento e galo merdoso (a bubela), galo brabo (sic) (aparece no Constantino García “ave de color blanco y rojo con una pequeña cresta levantada y las plumas del rabo en forma de abanico”, ¿a bubela?), galo da braña (o ouriol, e tamén “pájaro de invierno que anda en bandadas, de patas grandes y cuerpo menudo” C.G.), galo cresto (a pega rebordá, e tamén “pájaro de color ceniza con tres picos en la cresta” C.G.), galo grande (o peixe que se agacha baixo o termo Lepidorhombus whiffijagonis), galo copo (pola banda da Limia a unha especie acuática que non se especifica) e galo merendeiro (en Cornea de Bandeira, chaman así a unha especie de libeliña). E deixaremos pra outra os nomes de pito e pita, que tamén.

O galo, ben se leu, da moito xogo, pro non tanto como pra alcumar, como fan algúns modernos mapas, ás agudas penas que, esgalladas da costá, sobresaen da flor da auga diante da Punta Candieira, no máis exacto noroeste do Noroeste. Cons os que de sempre lles chamamos Os Gallos da Candieira, e aos que algún castelanizador, se non encirrado si enverzallado, e para proveito de risas, deu en rectificar co nome de Los Gallos. Erro que só puido superar un posterior galeguizador, se non menos adoecido si máis averzallado, quen, querendo corrixir o erro, multiplicouno chamándolles… ¡Os Galos da Candieira!.

Xa o explicara o mestre Borges: tres cousas hai abominables na Historia, os espellos, a paternidade e a impresa, pois, dicía, multiplican ad infinitum unha realidade imperfecta. Claro que, para daquela, aínda non se inventara a Internete.

E quédense acó estas verbas, e con elas, miñas e meus, o meu agradecemento por estardes aí. Que sexa por moitos anos. Apertiñas.

A mandare.

Nota marxinal: Os santos que acompañan estas verbas non son nada doutro mundo (e pouca cousa deste parecen). Que a rebordá sexa xente de trato máis ben difícil, sempre escorrentándose, sempre a berros, axocándose por nada e aqueloutrándose por menos, non xustifica tal pobreza de rexistros: estoutro día non lonxe de Goiriz, na Chá, deixóuseme coma nunca tal fixera e foi tal o meu desacougo que non lle dei feito unha foto guapa. As cousas dun zoupón.

Efectivamente freiriño, é unha ocorrencia persoal, que ao mellor xa tivo outros ocorrentes, para desinar a Fratercula arctica. E aínda non me parece que estea tan mal tirado: de frater, freire. Se gusta, úsese. Irei servido.

Croios, a memoria na area.

2011-05-28T08:41:00.002+01:00

O Mar Céltico. Un anaco de Atlántico. O mar da nosa historia, da nosa memoria, da nosa cultura. O territorio dos fisterras, o roteiro ás Illas do Alén. O espazo onde todo nace e todo se esvae. A matria das ondas dos glifos de escuma. A patria de todos tatuada en petroglifos.

As teorías históricas máis modernas explican que o Mundo Céltico, lonxe de sere interpretado como un suceso invasionista espaleado dende as profundidades centroeuropeas, a onde arribaría dende as inmensas chairas caucásicas, debe ser comprendido coma un extendido suceso evolucionista que asentaría os seus alicerces nas culturas megalíticas do Bronce Atlántico. Mámoas, pedrafitas, petroglifos, metalurxia broncínea, ouriversarías e navegacións atlánticas… apousadas e formalizadas no Noroeste Peninsular Ibérico irían pouco á pouco integrando as costás do Mar Céltico e penetrando cara o interior do continente onde acadarían requintada personalidade de seu nas culturas de Hallstat e La Téne.

O Mar Céltico. De ribeiras gallaicas, astures, cántabras, bascas, gasconas, bretonas, galesas, córnicas e irlandesas. O mar do estaño. O mar das barcas de pedra. O mar das destemidas xentes da arrota. O mar dos ventos alumeados pola Compaña de Mortos.

Explícaríanse mellor, así, os enigmas históricos que o celtismo estimula. Comprénderíase o contido do Leabar Gabhala, O Libro das Invasiós irlandesas; daríaselle valor á Lenda de Breogán e collerían corporeidade de realidade as densas, calladas e mestas similitudes etnográficas que os estudos do mestre Fernando Alonso Romero leva anos revelando. As recientes investigaciós xenéticas do cadeirádego de Oxford, Brian Sykes, asegún as que 75 de cada cen irlandeses e 56 de cada cen ingleses proveñen do norte da Península Ibérica iluminan con raiolas de cencia indiscutible as nebras etnográficas e lendarias. A Pedra do Destiño é cada día máis galega.

O Mar céltico. Por onde imos indo e por onde veñen vindo. Onde todos nos falamos e todos nos sentimos. Onde somos o que somos. Onde respiramos e afogamos. O mar noso, o noso mar.

Chaman os mariñeiros de Cedeira Mar dos Balandros a aquel mar onde antigamente se arrexuntaban ducias de barcos de vela bretóns para pescar na que foi famosa costeira da langosta. Non eran os únicos. Outros bretóns viñan a buscar semente de ostra. Pasaban acolá o tempo suficiente para encher as súas bodegas. Viñeran transportando en lastre vellos camoucos de silex , que ao chegaren arrumbaban na marea. Marchaban, Mar Céltico adiante, coas súas adegas lastradas agora coas caixas cheas da saborosa lagosta cedeiresa. Levaron lagostas e ostras. Deixáronnos croios de silex.

O Mar Céltico. O das plaias conformadas polas areas compartidas de todas as costás célticas. Areas nas que agora despuntan, chegadas da historia común, crois de silex bretón. Pelouros negros, escuros coma a desmemoria, que nacen, florean, nas plaias claras e brancas do noroeste falando na anterga lingua céltica común: croios. A memoria de todos. Na area.

E pregándovos me saibades perdoar a tardanza en anovar as follas deste bló, sirvan este texto e estas imaxes, que conforman a sustancia dunha exposición que ando a preparar, velaí as razós da demora, para continuar a conversa natural, neste caso de pedras e historia, con vós, a quen nunca deixarei de estar agradecido pola fidelidade que seguedes a manter co noroeste do Noroeste.

Moi boas horas, miñas e meus.

A mandare.