Lagartos, lagartixas e arnás

Os lagartos, esa fermosa pervivencia diminuta dun mundo xurásico de saurios xigantescos, son xente moi coñecida e recoñecida que, mesmo, deixaron uhna profunda pisada no folklore galego. Lagartos, lagartixas e arnás, cada quen na súa especie, mantiveron de sempre uhna profunda relación de convivencia máxica coas xentes do mundo rural galego.

Non só movendo o rabo Na saia da Carolina, ou servendo de modelo negativo masculino naquela outra copla que tanto teño oído cantar a miña mai: Fía, miña nena, fía/ fía, nena, noite e día/ Fía máis non fíes cartos/¡ Non fíes nos homes / que son moi lagartos!, senon tamén servendo de compoñente de remedios menciñeiros para sandar das doenzas, mesmamente das espiñentas dores amorosas, e aínda máis provocando el mesmo o " aire do lagarto", nome popular da coñecida enfermidade cutánea chamada psoriase. (Se alguén quixera ampliar información consulte a " Etnografía e folklore de Galicia" do mestre Fermín Bouza Brey. Non se ha de arrepentir).

Na Guía dos Anfibios e Réptiles de Galicia, (do herpetólogo galego Moisés Asensi Cabirta, didáctica e rigorosamente ilustrada polo artista e naturalista ferrolán Calros Silvar), cítanse 13 especies da suborde Scleroglossa ( máis ou menos lagartos, para non enredar) das que 6 vivirían ao noroeste do Noroeste. Temos testimonio gráfico de todas elas. E temos o gusto de ofrecérvolo nesta entradiña. Velaí veñen...
Anguis fragilis

Anguis fragilis, o escáncer de toda a vida, é un lagarto ápodo, sen pés vénse a dicir, polo qué os máis adoitan confundilo cunha serpe, e, dada a cobrafobia extendida, regalarlle un pao na cabeza. Compre recoñecelo ben, e saber que é un inofensivo reptil (...para os humanos, a bichería ten outra opinión). Como non é moi rápida mantense de vermes, miñocas. larvas e caricoliñas. Na idade adulta presenta dimorfismo sexual: as femias griseiras cunha raia escura no lombo e os machos uniforme e aburridamente pardos. En idade xuvenil ten un característico cor de tona traspasado por uhna liña negra.

Chalcides striatus

Chalcides striatus, o descoñecido esgonzo, e tamén lagarto que semella cobra por ter as extremidades moito pequenas, con só tres dedos e seren no monte dificilmente visibeis. Fácil de recoñecer, en troques, por ter o corpo negroso atravesado por nove liñas claras, das que lle ven o seu nome de especie: striatus. Polo suroeste da Galizia arrástrase o Chalcides bedriagai, sen raiar e con cinco dedos nas patas. Que non son tan curtas.

Podarcis bocagei

Podarcis bocagei, a lagartixa galega, é un endemismo do noroeste peninsular ibérico. Medianiña de tamaño: os machos de lombo verdoso, as femias pardas e raiadas. Relativamente abundante é por iso moi doada de ver; arrimada aos muros, nas rebordelas dos camiños, ou rebulindo polos modernos paseos de madeira dos marouzós, a lagartixa galega é o máis visible dos nosos saurios. Non se pode confundir con nengún outro reptil dos da nosa bisbarra, nen por tamaño nen por forma ou cor.

Iberolacerta monticola

Iberolacerta montícola, a lagartixa dos penedos, é uhna das xoias faunísticas do Noroeste, por canto e un endemismo de seu que ve as súas poboacións descender anualmente. Na nosa bisbarra, afortunadamente é común e mesmo abondosa. Ao noroeste do Noroeste danse as únicas poboacións desta lagartixa á beira do mar: mesmamente teño fotografado exemplares na plaia de Espasante. Recoñécese de certo por teren, machos e femias, uns ósculos azuis, ao pé das axilas.No cruceiro de Teixidelo é moi raro non os ver. Naturalmente durante o vrao.

Lacerta schreiberi

Lacerta schreiberi, o lagarto das silveiras, é un fermoso lagarto grandiño, ata 36 cm do bico ao rabo, que presenta, como case todos os lacértidos, un claro dimorfismo sexual. Os machos quentes teñen a cabeza forte e fermosamente azuada, sendo todo o corpo dun verde amarelado cun abondoso chapuzado en negro. Dependente das correntes de auga, na Galizia, mor do clima húmido, vese e críase lonxe da auga. No auguento Noroeste posúe por iso poboaciós estables e relativamente abundantes.

Lacerta lepida

Lacerta lepida, o arnal, arnao ou sardao é o máis grande saurio europeo, ata medio metro de lonxitude, cor verde mentolado, salferido de manchas negras e, cuns rechamantes ocelos azuis polas bandas de babor e de estribor. A cabeza é forte e grande. Aliméntase de todo tipo de bichería e mesmamente careixós ou uvas. O cupa numerosos habitats sempre que haiba penas e pedras suficientes para aniñar.Posúe poboaciós estables e ben conservadas ainda que se observa certo decaimento das mesmas. Ao noroeste do Noroeste era antes máis frecuente e téñoio atopado en Chímparra e na Candieira, pero hoxendía a mellor zona para observalo son as fermosas costás granítcas do sur da bisbarra: Lobadiz, Punta Penencia..etc.

Non é o Noroeste o territorio soñado polos saurios para ser felices. Especies maiormente termófilas, amigas da caloriña, o noso húmido e nortado solar non é do seu agrado. Poucas especies como se ve habitan por estas lindes. Ao sur da Galizia, danse en número doble. Psammodromus algirus, Psammodromus hispanica, Podarcis hispánica, Podarcis muralis, Chalcides bediagrai ou Blanus cinereus, teñen os seus territorios moito ao sur. Meiriños todos. ( Por acolá arriba chamamos meiriños aos galegos do sur, se asubían as eses máis propiamente).

Confeso uhna ilusión: ensoño coa idea de atopare algunha vez polos ouzais lamacentos da Capelada, nas últimas turbeiras nosas, á mítica Lacerta vivípara que na Galizia só se da no Xistral e nos Ancares. Manténme a ilusión a proximidade bioxeográfica destas serras coa da Capelada e certa avisión coreña, brevísima, dunha pequena lagartixa parda. que ollei nun incerto día de hai anos polas uces da Chaira do Limo. Vista e non vista. Tal durou.

Seguramente sería un inmaduro de Iberolacerta montícola, pero en min criou a espranza da posibilidade de atopare na nosa serra capelada, algún día, uhna colonia perdida da escasísima, para o territorio galego, Lacerta vivípara, a lagartixa das brañas.

De soñar tamén se vive.

Agradecido

Despós de Data: Atopei, enredando, un interesante artigo de Pedro Galán Regalado, (herpetólogo de recoñecida sona e autor da Guía dos Reptis e Anfibios de Galicia, publicada por Xerais), sobre a particular coloración azul na cabeza dos machos de Iberolacerta montícola da Serra da Capelada. Engado o achego.

http://www.udc.es/dep/bm/genetica/gibe/uploads/gibe/pedrogalan/2006_Bol_AHE_1.pdf

ÁLBUM DE CROMOS ( BOLBORETAS ) Licénidos

As lindas meniñas, os licénidos, son uhna familia de delicadas bolboretas de pequeno tamaño, as meniñas por iso, nas que abundan as cores azuis e pardas. A cor azuada, rara nas bolboretas, é característica. Cando vexades voar uhna pequena lepi de cor azul, presumide de que é un licénido. Non quedaredes mal.

As meniñas ocupan todos os hábitats pero nos sistemas dunares e no ouzal atópanse especialmente a gusto. Hamearis lucina parece preferir os boscos de ribeira. Ao noroeste do Noroeste poseemos uhna boa representación deles, pesia a que a destrucción de hábitats é un desangue permanente. Neste senso, cada vez é máis raro atopar grupos de meniñas voando, véselles, pero de uhna en uhna, ou de a dúas, raramente máis.

Na nosa comarca voan e chuchan bastantes máis especies de licénidos das que hoxe amoso. No meu arquivo teño algúns máis que por ofrecerenme dúbidas na súa determiñación, tal a que antecede, deixo para mellor ocasión. Ogallá que como espello da miúda beleza das lindas meniñas abonde con esta ducia de princesiñas voadoras, pura tenrura natural.

Que  as estimedes.

Aí voan elas.

Aricia cramera

Celastrina argiolus

Everes algiades

Glaucopsiche melanops

Hamearis lucina

Lampides boeticus

Leptotes pyrithous

Lycaena phaleas

Lycaena tityrus

Polyommatus icarus

Quercusia quercus

Strimonidia spini

Agradecido.

NARCISOS

Os narcisos - amarelles, trombós, flor do cuco, marteliños...- son un dos xéneros máis coñecidos do mundo vexetal. Por outra banda de moi difícil clasificación, por canto aínda está en especiación, e por poseer moitas variedades e subvariedades e mesmo padecer hibridación coas moi abondosas formas de xardinería. Para Europa considéranse 25 especies diferentes das que dez serían endemismos ibéricos, e un, Narcissus ciclamineus, propio de Galizia e do norte de Portugal.

Narcissus sp. atopado perto do areal de Morouzos, posiblemente escapado dalgún xardín

Son das primeiras flores en aparecer no ano, e agora que vai febreiro, o felepeiro, xa van aparecendo e alumbrando de cores os prados aínda escondidos na invernía. Convén lembrar a todo o mundo que os narcisos están protexidos por lei, que non deben ser cortados para facer un inocente ramiño, nen moito menos arrincar os seus cebolos para transterralos: dúas formas moi humanas de amosarlles a súa estima .

Narcissus poeticus, posiblemente, asimesmo escapado dalgún xardín

Por tal motivo, xunto a destrucción permanente das zonas húmidas e dos bosques e campeiras de ribeira, as poboacións autóctonas de N.pseudonarcissus están a sufrir nos seus hábitats uhna regresión e uhna disminución que, sen facer alarmismo, só se pode calificar de terrible: da medo. Raros son xa os prados onde se lles ve medrar vizosos na terra anagada. Algún queda, alegrando os grises da invernía co doce limón das súas cores. Unha espranza da primaveira.

Narcissus sp. no areal de Vilarrube

Na Galizia admitense un bó número de especies. Mª Inmaculada Romero Buján no seu "Catálogo da Flora de Galicia" ( Monografías do IBADER, Lugo 2008) ofrece ata oito especies diferentes. Para Xosé Ramón García ( Catálogo da flora de Galicia, Ed. Xerais), aínda admitindo outras, cinco serían, digámolo así, as nominais: N. pseudonarcissus, N. triandus, N. bulbocodium, N. asturiensis e N. ciclamineus, este último endémico do norte de Portugal e do sur da Galizia.

Posible Narcissus tazetta ( double Roman) aparecido este ano a finais de xaneiro.

Ao noroeste do Noroeste danse máis ou menos abondosamente as tres primeiras e aparecen subvariedades e formas asilvestradas de narcisos que requerirían o exame dun especialista no xénero. Algúns van ilustrando estas palabras.

Narcissus tazetta nas veigas do río Mera, considerase uhna especie xa naturalizada.

N. asturiensis é propio da alta montaña occidental, pero aparece fora do seu hábitat natural , citado nas catro provincias galegas. Non desespero que ao mellor nos cumes do Monte Caxado ( cimeira da provincia de A Coruña) ou no Alto da Herbeira podan aparecer algúns pés desta pequena especie ( é baixiña, coa corola engrosada na base e de flor máis pequena que N. pseudonarcissu). Non espero poder atopar por aquí a N. ciclamineus, endemismo como se dixo do Sur de Galizia e Norte de Portugal.

Narcissus sp. presentando características de pseudonarcissus e ciclamineus

Das tres especies de narcisos ben diferenciadas que podemos atopar pola nosa bisbarra N. triandrus, é a única completamente branca, tanto da corola coma os seis sépalos característicos de todo narciso. Planta é flor de pequeno tamaño que adoita medrar nas rebordelas dos camiños, en terras pobres, florea en grupos de a tres.

                          Narcissus triandrus, coa cartacterística floración triple

Narcissus pseudonarcissus, é uhna das belezas máis espectaculares da floración do noroeste. Flor de bó tamaño, alta, con floracións abondosos en pés numerosos, sobrevive da rapina humana en moi contadas beiras dos mellores ríos da nosa bisbarra. Escusarei dar localizacións concretas. Nunca se sabe quen poda ler esta entrada.

Narcissus pseudonarcissus, con fermosa variación bicolor

Narcissus pseudonarcissus típico

Narcissus bulbocodium é abondante nos altos da Capelada. Chamado tamén flor do cuco, é un narciso pequeno, baixo, coa corola apuntando para adiante, cos seis tépalos característicos, pequeneiros e estreitos. Un tesouro a conservar.

N. bulbocodium, amosando a característica presencia botada para adiante deste pequena flor.

Remato esta entrada, que foi máis laboriosa do agardado pola extrema dificultade en poder dar uhna opinión sobre quen é quen, co exemplo deste exemplar de narciso que presenta características de N. asturienses: a corola engrosada na base ou estreitada ao centro, asegún se mire, pero que presentaba un tamaño superior ao do nominal. Fotografada nalgunha ribeira do río Mera.

                                                          Posible N. asturienssis


E nada máis, agradecido pola paciencia que mostrades comigo e este o voso bló. Agardo poder anovalo con maior axilidade que a que me permitiron estes fermosos e complicados amarelles, que esperan de vós as rectificacións oportunas que de seguro necesitan.

A mandare.