Omphalodes gallaecica, a embiguiña

Non me importará que me chamen chumbo. Insistirei en lembrar a "importancia excepcional" (en catalogación do Ministerio do Medio Ambiente) que prá conservación da biodiversidade ten a flora vascular das costás que van dende Cabo Prior ate Cabo Ortegal, Serra da Capelada incluída, ás que modernamente se deu en chamar Costa Artabra, que non abrangue totalmente, nen moito menos, o territorio histórico da treba dos ártabros.

Non me importará  me chamedes chumbo. Insistirei en lembrar algunhas das especies botánicas, que tanto por endémicas da nosa bisbarra ou raras e escasas noutrures, canto polo difícil equilibrio de sobrevivencia no que hoxendía resisten, forneceron o argumentario científico pra avaliar á Costa Artabra coa adxectivación de "excepcional": de entre toda a flora galega a primeira e de todo o ámbito peninsular español a quinta mellor puntuada.

Linaria aguillonensis, sulfatada sen piedade e sen cultura, por orde municipal nos muros do Castelo da Concepción, Crepis novoana, de presenza única a nivel mundial na Ría de Cedeira, os exemplares da que, existentes entre as pedras dos muros do Castelo, sufriron o mesmo tratamento biocida, Antirrhinum m. linkianum, fermosura sen par dos areeiros ártabros, Centaurea borjae, endemismo capelado de afortunada presencia mediática, Culcita macrocarpa, Vandenboschia speciosa, Hymenophillum wilsonnii e tunbrigense, e Woodwardia radicans, entre algún ca outra felga macaronésica máis, exemplifican, entre outros taxons, o valioso tesouro botánico do que Omphalodes littoralis sp. gallaecica, a especie que hoxe comentaremos non é a menos valiosa das súas alfaias.

Omphalodes gallaecica, permitídeme chamarlle embiguiña por derivare seu nome de ciencia do antigo grego, omphalos/embigo), é taxon  presente exclusivamente na provincia da Coruña. As súas mellores poboaciós atópanse nalgús areeiros ártabros do Concello de Ferrol, (Ponzos, Santa Comba, San Xurxo, Esmelle..) de onde desapareceron algunhas colonias; en certas zonas moi areentas da súa costá (Lobadiz);  nalgún ca outro punto da Costa da Morte  e Baldaio; en focos concretos de modarrós ben conservados da Península do Barbanza; e citáronse en Reinante (Lugo) e O Vao (Ogrove), e de que eu saiba, en ningures mais. Ben que se ten buscado por Corrubedo!

A embiguiña, é pranta da familia Boraginaceae, de discreta e humilde presenza e así, deitada entre nas areas dos marouzós, media tapada polas outras herbas, pasa desapercibida do mundo. Mesmo a lixeireza de cores da súa flor, branquiña con deslaimadas tonalidades azuis, non axuda a facer notar a súa presenza. Non reparan nela, por iso, os moitos visitantes habituais das praias: turistas, surfeiros, perrumanos, bicicleteiros...  pra todos parecera non existir. Ten un parente prósimo que en troques é  moi coñecido e abondoso, Omphalodes nítida, que aparece por todas as ribeiras dos ríos da bisbarra lucindo o seu puntual azul anil en cada primaveira. Velaí baixo a herba do sollo, esa curmá da embiguiña.

Omphalodes gallaecica, a embiguiña digo, é pranta anual, glauca, de follas espatuladas e lanceoladas, que anda a florear nesta hora entre marzo e abril,  pra rematar a finais de maio a súa vida vexetativa. As novas plántulas xerminarán  entre novembro e decembro, no seu hábitat preferencial: os marouzós grises, sendo capaz de colonizar rapidamente espazos alterados.

Irmá da embiguiña ártabra é a embiguiña francesa Omphalodes littoralis sp. littoralis, que se diferencia da nosa por ter un maior tamaño, ofrecer un porte máis poderoso e sobor de todo por ter a corola un intenso azul escuro e poder presumir dun maior tamaño. A discreción galega, ese matiz de distinción e elegancia.

Habitante dos marouzós fósiles e ben consolidados, pode atoparse tamén en zonas de cantil ribeirás aos que da en chegar unha boa cantidade de area. Polos modarrós andan en comunidade a canda a ela e entre outras Silene littorea, Viola kitabeiliana, Erodium cicutarium, Cerastium diffussum...e polos cantís areentos  poden andar perto dela Cloclearia dánica, Scilla merinoi, Thymus longicaulis ou, como se ve na foto de baixo Rumex bucephalophorus, a labaciña vermella da area.

Os seus talos adoitan andaren tumbados, estendéndose pola superficie do areeiro, sendo raro poder dar con algún que se manteña dereito. A flor aguanta moi poucos días, disque non máis de catro ou cinco, aparecendo de camiño o peculiar froito da embiguiña, unha clusa con azas dentadas.

Van ser estes dentes espiñentos das núculas os que permitan unha dispersión das sementes, e xa que logo a colonización de novas zonas de xerminación, gracias a se poder enganchar con eles aos pelos dos animais que pasasen ao seu pé: coellos ou raposos, por exemplo. Dise por iso que  teñen unha diseminación zoócora e tense comprobado de sere este o sistema de dispersión principal.

Falta lle fará dar con novos territorios de enraizamento. Considerada legalmente coa categoría de "en perigo de extinción" debido  a escasísima superficie total  na que aparece: non máis de 10 Ha pra a totalidade das poboacións galegas que é o mesmo que dicir que do mundo. Sumemos a este perigo que a embiguiña se desenvolve en traxectos turísticos frecuentadísimos e desprotexidos, en territorios nos que Tragsa-Costas adoitan facer obras de acondicionamento sen maior miramento e de vez en cando poideran sepultar algunha poboación: non é blogue-ficción, tal fixeron xa non hai tanto na Praia de Esmelle. 

Sabémolo todos e eles tamén.

Vai embora por acó rematando esta entrada. Ogallá fose do voso gosto e vos animase a dar un paseo coidadoso, respetuoso e atento, sei que non ha  ser doutra maneira, polos nosos "excepcionais" areeiros ártabros. 

Se xa sabedes por onde alumbran, pra manter un ano máis a amistade do recoñecemento, se ate o de agora non tivérades a fortuna de coñecela, pra ver de botar unha conversa de olladas,  que irá preñada con toda a emoción das primeiras veces. 

Agora empeza a florear, non  deixedes pasar a ocasión. Imaxino poucas cousas mellores pra pasar unha tarde de folgarío primaveral, que xogar o entretemento natural de ver de dar con esta pequerrecha, delicada e fermosa pinga de salseiro mariño callado en flor.

Mil gracias mil, miñas e meus.

A mandare.

Achegos:

a) Documento en PDF do Ministerio "Áreas importantes para la flora amenazada española". Imprescindible.

b) "Las plantas endémicas y subendémicas de Galicia". Un estudio de F.J.Silva-Pando do ano 2008, publicado no BIGA Nº3. Entrar.

VIDEOSMINIMOSDONOROESTE  TV

Pildoriñas por Vilarrube.

¡¡¡ Quen non está indignado, está corrupto !!!

Por hixiene democrática: a corrupción á ducha da prisión. 

Por unha Constitución, federal, social, laica, republicana e dixital:

¡¡¡ CORTES  CONSTITUINTES !!!

Pildoriñas.

O traballo de adecuación de nomes comúns pra as diferentes especies naturais, é un labor imprescindible na modernización  de calquer idioma. As linguas con poder político xa teñen feito ese labor hai tempo e mesmo as súas decisiós, acaban influindo nas eleciós que a posteriori realizarán outras linguas: mesmo  nunha tradución literal.

Cómpre así dar os parabéns máis agradecidos a todos cantos  andan a facer a elección de nome común en idioma galego  pra cadansúa especie natural. Dixen elección e así debe de ser: nengunha lingua ten voces de seu precisas pra cada unha das especies existentes.

Enténdese ben: a cultura tradicional da que se fornece a lingua  non puido determinar con precisión as diferentes especies existentes, traballo este rigoroso, e adecuado en casos só pra verdadeiros especialistas, que mesmamente non se poñen de acordo ou ditaminan especies novas onde antes non había, e mesmo entretéñense en mudar o nome dos xéneros de pouco en pouco, e ú dixen parus, digo agora periparus.

Nas linguas modernas ese traballo está xa feito pra numerosos grupos biolóxicos. Na lingua galega estase a facer camiño. Está xa completa unha lista de Aves,  de Odonatos e  de Hérpetos, penso, e existe unha ampla cobertura da Botánica. Arestora hai grupos de traballo  de naturalistas novos e talentosos, que ao tempo que polo estudo e pola conservación das especies, andan preocupados por gardar o fabuloso tesouro de vernáculos galegos que as acompañan: nunha sorte de Ecoloxismo Cultural que ten xa aportado traballos de rebusca notables e vén a recrear un ritual literario de esconxuro asegún o que librar ao nome do esquezo protexerá á especie da extinción. A maxia das palabras galegas. Habelas hainas. 

Secomasí a uniformización duns modelos de catálogo de especies, imprescindible pra asentar espazos de dominio, non nos debería  obrigar a pensar que esta ceifa é eterna, única e inamovible. Confeccionado este primeiro ordeamento de nomes, cumprirá unha revisión cíclica que o mellore, o espurgue de erros e inclúa novos étimos que as pescudas de campo poidan suxerirnos ou facer aparecer. (A elección actual do termo garzota, un aumentativo con valores despectivos, pra chamar a máis lizgaira e pequenica das garzas, non parece a decisión máis feliz e pide unha revisión urxente).

Aínda máis: nun futuro os listados de étimos deberán incluír a maior parte de vernáculos e apelaciós locais coñecidas, pra que quen quixera darlles uso o poidera facer: con arrimar ao lado, entre comas ou parénteses, o nome científico en letra bastardiña todo problema de entendemento estaría amañado.

 O traballo de utilización de étimos vernáculos non debe  quedar proscrito e convertido  nun labor furtivo. Ao contrario, acadada unha uniformización, nada mellor pra a vizosía da lingua que facela florear co relocir escintilante da anterga e abondosa verba galega. Sempre en galego vello. Nunca mellor. Mesmo parece obriga.

Os cada vez máis frecuentes achegos e escollas de material lingüístico recollido en entusiastas traballos de campo está facendo aflorar á superficie dos días un inmenso tesouro léxico dunhas dimensiós simplemente asombrosas que  poden situar ao galego coma o idioma europeo de maior diversidade significante. Nen máis nen menos. 

Velaí onde, agora, á galeguidade  gromoulle un tesouro. Un outro.

O isolamento histórico no que durante séculos sobreviviu a Lingua Galega, floreando con particularidade propia en cada val, vila ou bisbarra, sen saber da existencia dunha única norma que a uniformase, criou a maxia marabillosa de, sen deixar de termos unha lingua común, fornecer un universo riquísimo de denominaciós particulares pra todas e  cadansúas parceiras da linguaxe. Nesas voces primeiras, que cada un de nós aprendeu na infancia, sente que leva enfiañada a matria que o pariu e na súa pronuncia ecoan siñificados lonxanos, arcanos da nosa historia.

Dende o noroeste do Noroeste, non con máis coñecementos que ousadía, estimando poder colabourar con ese empeño rexenerador e criador, tentamos sempre arrimar o noso grao de coñecementos a esta tarefa. Pouco será, pro será  a idea expresada co galego de nós os outros: os que dicimos nosoutros.

De seguro, a pouca importancia que á nosa escondida costá se lle deu sempre nos estudos semánticos e de vocabulario do Idioma Galego en  paralelo á pouca preocupación que nós mesmos sentimos polo seu estudo  así como a ausencia de figuras literarias históricas no ámbeto da Literatura Galega,  non puido axudar ao coñecemento fóra de portas da riqueza léxica que  gardan na artesa das súas lembranzas as xentes do noroeste do Noroeste. Estamos a tempo de endereitar a derrota.

Ha de ser por razós de orde semellante, polas que á hora de elixir os nomes con que se deberían de cristianar as diversas especies de paxaros e aves en lingua galega, pra os xéneros charadrius e calidris prefiriuse, respectivamente, os nomes de píllaras e pilros e non escolleron píldora ou pildoriña. (E non deixa de ser reseñable a presenza dun mesmo prefixo pil pra todas elas).

Píllara ten  presenza exclusiva, polo que aos dicionarios se refire, nos artigos e textos do Padre Sarmiento, onde, sen especificar, se fala de píllara menor e píllara real e no Luis Aguirre del Río (1858) que a define : "Abe (sic) marina blanca y del tamaño de una tórtola".  (D.de D.)

 Pilro ten en troques maior presenza nos autores modernos (que non recollen píllara) e aparece así nos traballos de Aníbal Otero Pérez (1967), Leandro Carré Alvarellos (1979) e Mª do Carme Ríos Panisse (1983) facéndoia equivalente ambos os tres autores ao xénero Pluvialis. No Franco Grande (1972) e  no Constantino García (1985) esta voz, pilro, figura só como sinónimo da folla do piñeiro.(D. de D.)

Pola súa banda píldora, ou pildoriña, non aparecen de ningún modo no Dicionario de Dicionarios da Lingua Galega: claro está que píldora e pildoriña son os étimos manexados en  Cedeira (e non sei  doutrures non sendo en Miño) pra chamar ás especies máis pequeneiras de entre as limícolas: arenaria, calidris, charadrius. Pro esta ausencia faise máis sensible se pensamos que píldora é o único étimo, de que eu saiba, que, referido as pequenas limícolas, ten presenza e cabida no folklore tradicional.

Miña mai ten píldoras/ ten píldoras, ten píldoras/ Miña mai ten píldoras/ ten píldoras, ten mil/ e meu pai compráballas/ compráballas, compráballas/ e meu pai compráballas a dous reás, así se cantaba, e os que a sabemos aínda a cantamos, na Cedeira dalgún tempo.

Certo que esta cantiguiña ten un sentido críptico que a min sempre se me escapou, non chegando a entender nunca que demos quería vir dicindo ou que sutileza das relaciós interpersonais, pra interpretación das que nunca fun moi espabilado, agachaba esta misteriosa, por rara, cantarela na que si parece resoar a memoria dun tempo no que as píldoras cazábanse, vendíanse e, claro está, comíanse.

Sírvanme xa que logo, pra facer unha nova defensa da fala cedeiresa; vostedes me perdoaran. Cumpro deste xeito co respeito debido á miña xente. Á xente coa que collín patacas no tarreo; coa que fun á rapeta; coa que xoguei ao curne agachado na barrela; a que me regalaba boliños na sartén e pirulís de caramelo feito na tixola; a que afumaba as longanizas no canizo da lareira; aquela coa que roubaba melós e mazarocas de leite; a que me mandaba a buscar un boliche de viño e dous arenques do tabal pra merenda; a que no recendo dun coscorrón adiviñaba o que comeras; a que alaba o calamento coa forza muscular de vellos berros rítmicos; aquela coa que poñía a cruz de loureiro nas sementeiras; a que temía as trabadas das gafosas sacabeiras; a que se laiaba polo baixo, coa voz rompida en saloucos, da traxedia do Manchester; aquela que con rumorosa primeza anterga entoaba a letanía oratoria dun rosario de palabras preñadas de sentido: encrucelada, curne, refusía, encharte, arrota, azoso, tastarabás, ambute, anácara, alentía,  liberna, corrincorrenos, lapote, mascada... e tantas, tantas... tantas e tantas outras, das que nacimos nosoutros sendo quen somos: ás xentes criadas nunha mesma patria: unha infancia galega de  palabras cedeiresas.

Esquecelas, sería esquecerme de min: viviría en ausencia de si.

E non quero.

Vivamos a nosa voz, quen de Cedeira cedeiresa, agasallemos á Lingua Galega co doce rumor enxebre da nosa fala afastada: que o abuso no uso da uniformización lingüística non as leve ao esquecemento, ou aínda pior, non as leve a ser alcumadas de furtivas: tal fixeron xa cos percebelleiros.

Díxeno doutra volta e digoio agora: non parezamos estúpidos, non abusemos do consumo do estupefaciente normativizador: corremos o risco de morrer estupefactos por sobredose de pránghana.




Polo respeito debido á miña xente, á nosa xente, permítase vivir á pildoriña,  linda verba: ao que tal pra reclamar na memoria  a ese fermoso fol de froixel rebuliceiro que na lembranza vai tecido coa  tenra inxenuidade das ilusiós infantís dun cativo criado ao pé da marea entre plaias de barbouzón e arrotas de xebras coas que en cada maretada, con toda a greada de cativos do rueiro,  xogaba na rampla a librárese delas tal como aprenderan na area que facían as pildoriñas: bule bule que aí vén!.

Mil gracias mil, miñas donas, meus señores.

Ate outra mellorada.

A mandare.

Nota marxinal: agradecería as alumnas e alumnos, profesores e orgaizadoras do IV Curso de Ornitoloxía de Ortigueira, me honrasen coa aceptación da dedicatoria desta entrada, na lembranza grata dunhas horas amistosas e proveitosas  introducíndonos ao estudo dos mecanismos científicos da Ornitoloxía e  pra máis no encadre sempre familiar e querido das paisaxes  do noroeste do Noroeste. Un verdadeiro pracer. Unha aperta a todos. Ate máis ver. Moito obrigado quedo con vós, miñas e meus.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE  TV

Pildoriña dos marouzós en Vilarrube.

¡¡¡¡¡¡ NUNCA MAIS !!!!!!

Nunca máis.

Iso é, nunca máis...

... sen máis palabras.

Mil gracias mil, miñas e meus.

A mandare.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE TV

Branca hiperbórea en Cedeira; máis da mesma.