Nomes de aves e paxaros por Ortigueira

Recollidos por testemuña de Vicente Orjales de 78 anos, veciño do lugar do Miñaño, parroquia de Luama, o 14 de novembro do 2012 na casa familiar do informante.

(Van expresados na mesma orde en que se recolleron, seguindo as páxinas da guía de Rob Hume, Complete Birds of Britain and Europe. Escollimos esta guía por dúas razós de orde metodolóxico. A primeira por ser de gran tamaño e consecuentemente de ilustraciós amplas e detalladas, e a segunda por que o feito de iren os nomes en inglés aseguraba unha non perturbación semántica do informante. Por consello de Damián Romai Cousido, prestamos especial atención ás descripciós particulares de hábitos ou comportamentos das aves que facía o noso informante. Unha idea moi oportuna).

Zarcetes: nome aplicado pra os mergullós pequenos, do xénero podiceps, sen especificar  "...si, estes amargullaban e andaban polo fondo buscando herbas."

Gaivotas.

Mascato: pra designar a Morus bassanus, coma en tantas outras localidades "...estes antes cazábanse”

Corva: así dixo que se chamaba por Ortigueira aos Phalacrocorax; coñecía as dúas especies, pero o nome era o mesmo pra ambas as dúas.

Estorninos.

Espátula: coñéceas dende neno e sempre lles chamaron así.

Cisnes: Cygnus sp., Informa que houbo anos, que chegaron a aparecer 6,7 e 8 ciños; di que era un reto ilos cazar e que cando cazaban un era unha festa.

(Entre medias conta que ás “nutrias” chamábanlles londras e que antes había moitas máis, que había cazadores especializados. Con cás ben adestrados que eran quen de nadar polo río e seguir o rastro nas ribeiras. Conta que cada pelexo tasábase nunhas 700 pts,  que eran moitos cartos e que se ían vender á Feira de San Claudio, onde había compradores especializados)

Pato real: Anas plathirrynchos, conta que antes había miles deles entre Cuiña e San Adrián e que ao voar mesmo facían nubes que case tapaban os ceos, que era unha verdadeira marabilla… “había 10.000 ou máis.” 

(No medio da conversa, Vicente conta que no fondo da ría había moitísimos cornechos, -moluscos gasterópodos dos xéneros nassarius e nucellas, probablemente- que andaban entre as xebras. En Cedeira chamámoslles corniños)

Galiña negra: nome para Fulica atra"...si,si, esta da mancha branca na frente”

Pega do mar e tamén  ostreiras:  Ostralegus ostralegus "...ah, si estas son as pegas do mar, si, si, había moitas, tamén lle chamábamos ostreiras por que comían nas ostras"

Chorlito: nome xenérico co que coñece as limícolas pequenas; non era capaz de diferenciar entre especies, todas eran… chorlitos.

Avefría: Vanellus vanellus.

Bailón: Actitis hypoleucos.

Mazarico de maio: ...chamábamos así a este tipo de mazarico  que aparecía por maio, explica diante das imaxes das limosas.

Becada e becacina, para as scolopax. Conta que según os cazadores, el no pode confirmar, as becadas non teñen estómago nen intestinos, que é todo un tubo continuo do peteiro ao ano.

Calandria: nome que lle aplicaban á laberca, Alauda arvensis, coñece e describe perfectamente o ritual de canto do macho e o seu costume de zouparse en caída vertical…”antes había moitas por Morouzos”

Buxato: é o único nome de rapina que coñece, e di que sempre ande vixiando dende o alto dalgún poste ou árbol…parece o Buteo buteo.

Perdiz: Alectoris rufa, describe unha trampa para atrapar perdices chamada trapela que consiste nunha caixa que se enterraba no chan, cubriase lixeiramente de terra e encima poñíase grao de trigo ou maínzo. Estaba provista cun sistema de abre-pecha por bisagras e muelles que funcionaba ao pisalo a perdiz. A súa dona que está presente, natural de Bares, é quen describe este sistema de caza, coma propio da súa localidade natal e conta este dito que se dicía por Bares: “Tres páxaros hai que cruzan o mar: o cuco, a rula e o paspallás”

Lavandeira: aplicado a todas as motacillas, xa grises,  xa marelas.

Araos: Uria aalgae…di que pola ría non se vén que aparecen petroleados polas praias.

Pombo: describe perfectamente ao Columbus e recoñéceo nada máis velo; di que os machos e as parellas formadas son moi territorias e que rifan moito polo espazo.

Pomba de parque: chámalle así a rula turca, Streptopelia decaocto, dicindo que só a mira polos parques e que antigamente non a había.

Rula: nome que lle aplica á rula do país, Streptopelia turtur.

Cuco: Cuculus canorus…din que hai catro ou cinco anos que non o escoitan, cando antes era un visitante puntual.

Mouchos e curuxas…coñece ben á curuxa, da que conta que cando neno unha fixo o niño nunha arribada (o que en Cedeira chamamos rebordela: bordo  dun camino case vertical) que estaba recuberta de hedras e colleulle un ovo e a un membro da parella. Non distingue entre tipos de mouchos.

Bubilla: así chama á bubela, Upupa epops, e di que se ven moi poucas.

Martin Pescador: Alcedo attis.

Pega das fragas: Garrulus glandarius, a dona conta esta cantiga de Bares: “Unha pega reboldá, puxo un ovo e reboldou, puxo dous e reboldou puxo tres e reboldou, puxo catro e reboldou…” e así seguía sen saber ela se tiña un final diferente. A señora chámalle pega reboldá, Vicente tamén, pro di que o nome máis usado era pega das fragas.

Pega: Pica pica. Manifestan animadversión indisimulada por ela, da que din é moi desavogosa, e arroubona, arroubando os paxariños doutros paxaros "...pro antes de teren pluma, para poder  comelos mellor”. A dona conta que en Bares era ave agoireira e que se se poñía no altesor da igrexa (pináculo co que rematan os cumes dos tellados) asegún onde apuntase o rabo anunciaba unha prósima morte: se o rabo apuntaba ao Porto, no Porto, se apuntaba á Vila, na Vila. Vicente dí que tamén en Ortigueira había esta crenza e que medio en serio medio de coña sempre se preguntaba: Para onde ten a pega o rabo? A dona tamén contou que en Bares crían que "...se a pega canta, trae boa sorte, pro que si berra parecendo chorar trae moi mala sorte".

Corvo pequeno e Corvo grande…describe perfectamente a cada unha das especies máis comúns de Corvus.

Peto:  Chama así ao peto verdeal, Picus viridis, e di que ten un ovo moi bonito, describe a perfección o seu costume de manterse de formigas. “Eralle moi fácil, antes había formigueiros enormes, de formigas roxas e moi grandes” Non coñece aos branco e negro.

Golondrina: non diferencia entre especies…conta que  "...decíase por Ortigueira que se marchaban a canda os barcos pineiros (transportaban  puntais de madeira de piñeiro) porque se guiaban por eles para atopar as rutas que os levasen de volta ás súas terras".

Vencellos, recoñece nas láminas ao Apus apus.

Picas: a todas as especies do xénero anthus. Tampouco diferencia entre elas.

Carrizo: Troglodites troglodites.

Paporrubo, por Bares e paporroibo por Ortigueira, ao Erithacus rubecola.

Páxara moura: chama así á cincenta ou raborrubio, Phoenicurus ochorus.

Merlo blanco: chama así ao tordo común, Turdus philomelos, do que describe con admiración pola súa beleza, o seu canto dende a puga máis outa das árbores.

Páxaro rato: chama así ao xénero certhia, os gabeadores, pois di que subían polas árbores como se fosen ratos. Que para pillar o niño dun houbo de caer ao chan, pois tiñaio feito na estrema dunha  póla moi delgada.

Chaschás, Saxicola torquata, tenlle certa admiración e aleda a faciana falando del. Conta que nunca lle soubo onde gardaba o niño.

Pichinchel: é o nome que lle dá ao Parus major.

Gorriós.

Chincharra: así chama ao pimpín, Fringilla coelebs, dando un aceno de entonación leda e entusiasta na voz, correspondente á admiración que lle produce o particular e fermoso colorido do macho en traxe de voda.

Pardillo. Carduelis cannabina.

Jilguero. Carduelis carduelis.

Verderolo. Carduelis chloris.

Sirí. Serinus serinus.

Escribano, Emberiza sp., non diferencia entre especies, pro coñece moi ben os ovos do xénero que sempre lle chamaron a atención pola fermosura do seu particular esgrafiado, que parece feito á mao.

Agradezo de todo corazón á familia Orjales, máis aínda cá súa valiosa testemuña, a súa liberalidade xenerosa ao me acoller na súa casa e  poñer á miña disposición o seu tempo sen tasa.

E aínda da súa conversa grata e hospitalaria, ao tempo que algunha tradición vencellada co tema que xa vai rexistrada na entrada, tirei  as seguintes expresiós das que quero deixar constancia: Non me tripes, vella fórmula galega cada día máis en desuso, pro aínda viva en Bares, pra o feito de alguén che poñer o seu pé cima do teu, equivalente, xa que logo a non me pises. Chaman tamén por Bares patumeiro, a aquel tarreo moi enlamado e ao mellor con moita mougada. E finalmente faio, sería o equivalente ortegano ao faiado doutrures. 

Vai rexistrada ao principiar o texto e falando dos zarcetes, a voz amargullar, pra se referir a acción de nadar por baixo da flor das augas. A Academia Galega propón coma voz correcta mergullar, sen ofrecer outras posibilidades, pro saibase que popularmente amargullar ten unha amplísima distribución polo territorio galego falante, dende a fala de A Somoza no Bierzo ate o Miñaño en Ortigueira.

E fica a cousa no punto. 

Ogallá, a exemplo do señor Vicente Orjales, haiba quen queira achegarnos máis nomes tradicionais empregados na bisbarra pra denominar a calquera especie natural, botánica ou faunística, de terra, de mar ou de aire. Se alguén coñece a alguén que na súa infancia lonxana fose afeccionado á paxarería e sabe da súa boa disposición pra rexistrar en negro sobre branco as pisadas das súas lembranzas, que saiba asemesmo da miña disposición agradecida pra tomar nota polo miúdo da súa memoria no lugar e hora que se me ordene.

Moita obriga me queda con vós, miñas e meus, por seguirdes aínda aí. 

Non perder as mañas.

A mandare.

VIDEOSMINIMOSDONOROESTE  TV

Avetardo cativo na Veiga de Pumar.

Nota marxinal: ao lado dos inevitables castelanismos que teñen mechada a lingua de formas alleas, hai algús termos que a min estimúlanme unha particular ledicia por non os ter escoitado ate o de agora: zarcetes, páxara moura, pichinchel, mazarico de maio, chincharra, pega do mar ou ostreiras e o simpático páxaro rato aplicado ao xénero certhia, os gabeadores ou agancheadores. 

Servidor suliñaría que o topónimo Miñaño, precisamente onde vive Vicente e a súa familia, con moitas probabilidades proveña do nome dalgunha rapina, con máis posibilidades do xénero Milvus, dígase un miñato. Esta opinión é partillada por Alvaro Porto Dapena, lingüista, cadeirádego da Unversidade da Coruña, especialista en toponimia da bisbarra, o que me foi comunicado en amable e xentil conversación, coma todas as que afortunada e abondosamente mantemos.

Cadoiros a cachón.

Mira ti que cousas, agora que veu o inverno pra se quedar, teño eu o corpo pra darmos un paseíño polos cadoiros da bisbarra e algún  ca outro de fóra de portas. Aínda haberá quen os mire por vez primeira. Cadoiros escribín e alguén haberá que non saiba por onde é que imos  camiñar. Fornézanse de roupas de auga, zocos lixeiros e ánimo aventureiro: ímonos  adentrar nos máis húmidos territorios do noroeste do Noroeste; aí onde o aire é vafo de orballo escachoado, o brúo das augas un urro arrolante e a luz un veo verde que  a todo o encobre e o embelece.

Cadoiro no Rego do Forte, Serra da Capelada.

Cadoiro é o termo galego pra definir  aos saltos bruscos que dan as augas dun río ou regato pra salvar un desnivel do terreo. Nen catarata nen cascada. Voz esta última que en galego é sinónimo de  mintira e igoalmente os seus parentes: cascar-mintir e cascante-mintireiro. Pro dende logo nen catarata nen cascada, son voces galegas adecuadas pra definir os brincos das augas. Son sinxelamente castelanismos castrapantes. Nen tan sequera son válidas pra denominar á nube ou teíña  branca que se pon diante do cristalino do ollo e que en arumeiro galego vello corre cos nomes de: velida mellor ca belida, nalgures tamén avelaíña, e noutrures calixen.

Cadoiro do Río Xallas na embocadura co mar en Ézaro.

Cadoiro, por antonomasia era o cadoiro do Río Xallas na súa embocadura co mar en Ézaro. Xa Sarmiento advirtira deste termo aplicado ao Xallas: "Este río corre por lo alto de las montañas, y como no se puede meter en el mar horizontalmente hace una prodigiosa catarata al despeñarse en el mar por las faldas del monte Pindo y en frente del cabo de Finisterre. A esa catarata llaman los del país cadoyro, de cado, is. Estuve cerca de ese cadoyro  pero no me atreví a arrimarme a verle. Acaso no habrá catarata semejante en toda Europa". "Mete un ruido terrible y levanta una nube que parece humo. He oído el ruido y estuve muy cerca del cadoiro, pero no me atreví a acercarme a verle, porque no tenía quien me guiase. Y por lo mismo, tampoco me atreví a entrar en el Monte Pindo, y registrarle, habiendo oído contar de él muchas maravillas". A voz cadoiro vai ser recollida pola totalidade dos dicionarios da Lingua Galega que seguirían aos estudos do sabio bieito e na hora debe ser considerada un tesouro a salvagardar dándolle de  novo, uso e presenza cotián nos nosos escritos, falares e conversas.

Cadoiro do Belelle, fermosura natural da bisbarra.

A mesma  presenza que tiña nos excelentes versos, de música clásica, do poeta galego Manuel Nuñez González (Salayos, Madrid 1895) que cantan así: "O loco barullar d'ese cadoiro/ que s'enfeita co-as pedras d'o recío/ e fai montes d'escuma coma a neve,/ e de limpo cristal, tece con fíos/ feiticeiros encaixes, que s'afondan/ co-as premuras d'o vértigo no abismo,..." Unha das máis fermosas descriciós naturalistas que coñezo.

Fervenza no Rego do Forte, Serra da Capelada.

Fervenza é o termo de máis éxito nos últimos anos pra denominar a estes brincos da auga polos que hoxe andámonos entremetendo. Aínda máis: diría que é o termo único e uniformador que se impón a cotío nas escritas máis populares. Pensemos que fervenza só fai alusión a acción de escumar e ullar das augas coma resultado final da caída do cadoiro dende a correspondente outura. Velaí un dobre recurso literario, unha comparación analóxica coa acción da ferveduría, e unha metonimia, a parte definindo ao todo, que veu pouco á pouco substituíndo ao termo enxebre da caída das augas: cadoiro. 

Cachoeira no Río Asma, Chantada, Ribeira Sacra do Miño.

Cachoeira, é termo moi difundido e empregado no Brasil pra chamar a estas caídas das augas. Pro este termo, de indubidable matriz galega aínda que criado no Brasil, está derivado da palabra cachón (máis usada como locución, a cachón) que o Dicionario da Academia de 1913 define: "A borbotones. Se dice de los líquidos cuando se hallan en su mayor grado de ebullición" e que tamén   "alude a los borbollones de espuma que hace el río al dar el golpe; y por esa razón se llama un lugar junto a San Esteban de Ribas del Sil, San Juan del Cachòn, porque allí hace cachones el río Sil" deixou escrito Sarmiento. E daí saiu a voz galega cachón pra definir a eses tramos escumantes dos ríos  que baixan a brincos sucesivos; tamén, e igoalmente por metonimia, cachón pasará a ser considerado sinónimo de cadoiro e ao emigrar a palabra ao Brasil, criará o termo cachoeira, perfectamente utilizable no galego actual, pra chamar á caída das augas. Lembraremos que as palabras galegas cachoar, escachoar e escachar, todas dun mesmo dominio semántico, emparentan directamente con cachón. E aínda ferver a cachón é expresión de uso corrente, o mesmo que andar chovendo a cachón. Hai pra máis unha Fonte do Cachón no Barqueiro, nunha apretada ruela; e non morren aqueles versos de Rosalía: "Pasiño a paso traballada xente/ dós campos as aldeas se volvía/ mentres no lar o pote sarpullente/ c'as ricas berzas a cachón fervía"; nen aqueles outros de Curros: "Mais xa de Bras n´a cocina/ roxe o rixón n´a sartén,/ ferben a cachón os potes/ e cheir´aurego e prixel". Outras acepciós desta voz (arrota que rompe contra o barco ou praia; escuma dos ríos...) serán tiradas do seu siñificado orixinal, e asimesmo chámaselle  cachón a aquel porco bravo que anda quente: "Verraco en celo, por la espuma que le sale por la boca". O Eladio dixit.

Freixa do Río Barosa, no concello de Barro, Pontevedra.

Freixa é voz que veu denominando asimesmo ás  augas caídas. Na opinión de Sarmiento é en orixe un adxectivo aplicable ás penas ou rochas dende as que se precipitan os ríos. "El lunes 20 por la tarde fui a ver las feixas da roca que están casi media legua de la casa del cura en el río Caldelas. Primero se ve el " Castillo da Roca " y es un peñasco como mitra o tiara altísimo y escarpadisímo y como tajado a navaja, el cual hace margen al dicho río. No es castillo artificial sino natural. A vista de Pontevedra se oye la feixa o freixa del río de Marcón y del de Borela . La voz feixa o freixa se aplica no al río, ni al agua ni a la caída del agua, sino al peñasco o roca, que sirve al despeñadero. Es la razón porque a las puntas o ganchos de los montes altos llaman indiferentemente rocas, pinizas, feixas". "Es adjetivo de roca o peña. Acaso de fissa o de fixa. Por similitud se aplica a la catarata o cascata que hace un río precipitado de unas rocas, v. g.: las freixas del río Caldelas, que vi, o de frango, is". 

 Freixas de Segade, Río Umia, Concello de  Caldas. Pontevedra.

Xa que logo, freixa ou feixa, tamén por metonimia, pasa a denominar á mesma caída das augas e con este senso vai ser recollida pola totalidade dos dicionarios posteriores, dende o de Francisco Javier Rodríguez (1863) ata o Constantino García de 1985. 

Compréndese que co étimo freixa en galego (lingua que  fai o que quere co xénero gramatical) póidase chamar as árbores do xénero Fraginus, os freixos de toda a vida. Así o recolleron E. Losada, J. Castro e E. Niño na  "Nomenclatura vernácula da flora vascular galega" de 1992.

Podíamos pensar, finalmente, que arrimado a este étimo se atope fencha, denominación que se aplica á moi coñecida Fencha da Corga do Xurés en Lobios, longo cadoiro de augas bravísimas que acompaña a quen  achegue á Portela do Home, na máis parva das parvas raias fronteirizas: a que separou á Galicia do Portugal do Norde.

Breixa do Río Toxa, Concello de Bandeira, Pontevedra.

Breixa, outra das palabras pra chamarmos ás augas caídas. Esta palabra entra por primeira vez nos dicionarios en 1863 da mao de Francisco Javier Rodríguez que nos regala esta ampla descrición: "En la provincia de Pontevedra hay una parroquia con este nombre, que creo venga del francés priser ó del lat. breiare, que significa romper con furia, quebrar, etc. ó de frangere, mudando la f en b, como suele, como lo hace la cascada del rio da Toxa, que pasa rozándose con dicha parroquia. Esta cascada, freixa ó breixa es de las más grandes de Galicia, se llama tambien golpe d'agua, y está casi en la reunion con el rio Deza". No dicionario Cuveiro Piñol (1876) aparece esta sinxela definición:"Sitio donde rompen con fuerza las aguas" e advirte de sere un sinónimo de freixa. No dicionario de Porto Rey (1900) escríbese: "El lugar de la costa en que las aguas rompen con fuerza, o el sitio en que hay una cascada". E os dicionarios que seguirán ofrecen sinonimia con todas as acepciós que levamos recollidas nesta entrada e tamén con abanqueiro.

   Abanqueiro do Camiño Novo,  Río Casón, Serra da Capelada.

Abanqueiro, nome de seu dunha pequena vila veciñeira de Cabo de Cruz, aparece nos dicionarios históricos da Lingua Galega coma sinónimo de todas as outras voces que reollamos nesta entradiña. Sobranceiramente no da Real Academia Galega (1913-1928) que explicita: "Cascada. Despeñadero de agua. Lo mismo que breixa, cadoiro, fervenza e freixa". Velaí un resumo conciso. A vila de Abanqueiro, apousada nunha chaira costeira das Rías Baixas, malamente debeu de ter a súa orixe toponímica nun "despeñadero de agua" e seascaso poderíamos pensar nel coma un lugar onde o mar batese e escumase moito.

 A tradición popular local asegura que o nome deriva da existencia dun grande banco de ostras en tempos perdidos. O profesor Juan José Moralejo argumenta a posibilidade de ser abanqueiro un antigo termo pre-latino, un fitotopónimo equivalente ao lugar en onde hai moitos vimbios. Un vimbieiral, en galego latino; un abanqueiro en galego céltico. O profesor Moralejo lembra a existencia na Crónica Albeldense do topónimo costeiro Mancario: "Debo a R. Baltar la sugerencia de que Abanqueiro pudiera ser el Mancario de que habla la Crónica Albeldense VII al citar las ostrea de Mancario entre las causas celebres ex Spania" Velaí onde a tradición ten un fundamento documental posible. Si Mancario é Abanqueiro, é normal que na bisbarra non podan esquecer que xa no século IX o seu marisco chufábase entre as  "causa celebres ex Spania".

Velaí van ficando, pois, unha boa xeira de termos: cadoiro, cachoeira, freixa, breixa, fervenza, abanqueiro e... seimeira (aportación posterior, linda e xenerosa, de Martiño Cabana que se amplía nos comentarios) ás que lle poderíamos arrimar estas outras: augas caídas, augas levadas, golpe d´agua e todas cantas outras as vosas mercedes coñezan, pro á catarata e á cascada déixennas tranquilas na paz do páramo.

Seimeiras a cachón, Rego do Forte, Serra da Capelada.

De seguro, miñas e meus, a mercede xenerosa da súa vontade, saberá disculpar este delirio de dicionario que afectou profundamente a sustancia da materia do discurso previsto, modificando gravemente as promesas do autor de ofrecer aos seus lectores un paseíño ventureiro e grato por un mundo de verdes humidades atlánticas e trasladándoios, erradamente, a un monótono e árido país de aburridas citas librescas e desagradables poeiras de sirocos de biblioteca. Escusas, prego.

Mil gracias mil, por tanto, miñas e meus.

Vostedes sigan ben.

A mandare.

  Cadoiro de Calabanda, Cedeira, Serra da Capelada.

Despós de data: Aportou Martiño Cabana, en comentario que se agradece, a voz seimeira coma outro sinónimo de auga caída.  Cita de moito interese que se amplía nos comentarios. Gratia plena, meu.

Fe de débedas: Se habitualmente este bló fornécese dos coñecementos do Dicionario de Dicionarios da Lingua Galega, esa extraordinaria ferramenta gratuita ao noso alcance na rede, nesta ocasión o fornecemento é total, extraendo os coñecementos e citas que se inclúen, exclusivamente das súas pantallas dixitais. A visita aos achegos que se adxuntan, nunca obrigatoria, confirmará con precisión esta declaración xurada de recoñecemento por parte dun debedor agradecido. En obriga.

Achegos:

a) Da palabra "catarata" no Dicionario de Dicionarios. Abrir.
b) Da voz "freixa" no Dicionario de Dicionarios.Entrar.
c) Do termo "cadoiro" no Dicionairo de Diconarios. Premer.
d) Da denominación "breixa" no Dicionario de Dicionarios.Acó.

e) O artigo do cadeirádego Juan José Moralejo  "Topónimos célticos en Galicia"  nos que se estuda entre outros moitos,  abanqueiro. Recomendable.

Pildoriñas.

O traballo de adecuación de nomes comúns pra as diferentes especies naturais, é un labor imprescindible na modernización  de calquer idioma. As linguas con poder político xa teñen feito ese labor hai tempo e mesmo as súas decisiós, acaban influindo nas eleciós que a posteriori realizarán outras linguas: mesmo  nunha tradución literal.

Cómpre así dar os parabéns máis agradecidos a todos cantos  andan a facer a elección de nome común en idioma galego  pra cadansúa especie natural. Dixen elección e así debe de ser: nengunha lingua ten voces de seu precisas pra cada unha das especies existentes.

Enténdese ben: a cultura tradicional da que se fornece a lingua  non puido determinar con precisión as diferentes especies existentes, traballo este rigoroso, e adecuado en casos só pra verdadeiros especialistas, que mesmamente non se poñen de acordo ou ditaminan especies novas onde antes non había, e mesmo entretéñense en mudar o nome dos xéneros de pouco en pouco, e ú dixen parus, digo agora periparus.

Nas linguas modernas ese traballo está xa feito pra numerosos grupos biolóxicos. Na lingua galega estase a facer camiño. Está xa completa unha lista de Aves,  de Odonatos e  de Hérpetos, penso, e existe unha ampla cobertura da Botánica. Arestora hai grupos de traballo  de naturalistas novos e talentosos, que ao tempo que polo estudo e pola conservación das especies, andan preocupados por gardar o fabuloso tesouro de vernáculos galegos que as acompañan: nunha sorte de Ecoloxismo Cultural que ten xa aportado traballos de rebusca notables e vén a recrear un ritual literario de esconxuro asegún o que librar ao nome do esquezo protexerá á especie da extinción. A maxia das palabras galegas. Habelas hainas. 

Secomasí a uniformización duns modelos de catálogo de especies, imprescindible pra asentar espazos de dominio, non nos debería  obrigar a pensar que esta ceifa é eterna, única e inamovible. Confeccionado este primeiro ordeamento de nomes, cumprirá unha revisión cíclica que o mellore, o espurgue de erros e inclúa novos étimos que as pescudas de campo poidan suxerirnos ou facer aparecer. (A elección actual do termo garzota, un aumentativo con valores despectivos, pra chamar a máis lizgaira e pequenica das garzas, non parece a decisión máis feliz e pide unha revisión urxente).

Aínda máis: nun futuro os listados de étimos deberán incluír a maior parte de vernáculos e apelaciós locais coñecidas, pra que quen quixera darlles uso o poidera facer: con arrimar ao lado, entre comas ou parénteses, o nome científico en letra bastardiña todo problema de entendemento estaría amañado.

 O traballo de utilización de étimos vernáculos non debe  quedar proscrito e convertido  nun labor furtivo. Ao contrario, acadada unha uniformización, nada mellor pra a vizosía da lingua que facela florear co relocir escintilante da anterga e abondosa verba galega. Sempre en galego vello. Nunca mellor. Mesmo parece obriga.

Os cada vez máis frecuentes achegos e escollas de material lingüístico recollido en entusiastas traballos de campo está facendo aflorar á superficie dos días un inmenso tesouro léxico dunhas dimensiós simplemente asombrosas que  poden situar ao galego coma o idioma europeo de maior diversidade significante. Nen máis nen menos. 

Velaí onde, agora, á galeguidade  gromoulle un tesouro. Un outro.

O isolamento histórico no que durante séculos sobreviviu a Lingua Galega, floreando con particularidade propia en cada val, vila ou bisbarra, sen saber da existencia dunha única norma que a uniformase, criou a maxia marabillosa de, sen deixar de termos unha lingua común, fornecer un universo riquísimo de denominaciós particulares pra todas e  cadansúas parceiras da linguaxe. Nesas voces primeiras, que cada un de nós aprendeu na infancia, sente que leva enfiañada a matria que o pariu e na súa pronuncia ecoan siñificados lonxanos, arcanos da nosa historia.

Dende o noroeste do Noroeste, non con máis coñecementos que ousadía, estimando poder colabourar con ese empeño rexenerador e criador, tentamos sempre arrimar o noso grao de coñecementos a esta tarefa. Pouco será, pro será  a idea expresada co galego de nós os outros: os que dicimos nosoutros.

De seguro, a pouca importancia que á nosa escondida costá se lle deu sempre nos estudos semánticos e de vocabulario do Idioma Galego en  paralelo á pouca preocupación que nós mesmos sentimos polo seu estudo  así como a ausencia de figuras literarias históricas no ámbeto da Literatura Galega,  non puido axudar ao coñecemento fóra de portas da riqueza léxica que  gardan na artesa das súas lembranzas as xentes do noroeste do Noroeste. Estamos a tempo de endereitar a derrota.

Ha de ser por razós de orde semellante, polas que á hora de elixir os nomes con que se deberían de cristianar as diversas especies de paxaros e aves en lingua galega, pra os xéneros charadrius e calidris prefiriuse, respectivamente, os nomes de píllaras e pilros e non escolleron píldora ou pildoriña. (E non deixa de ser reseñable a presenza dun mesmo prefixo pil pra todas elas).

Píllara ten  presenza exclusiva, polo que aos dicionarios se refire, nos artigos e textos do Padre Sarmiento, onde, sen especificar, se fala de píllara menor e píllara real e no Luis Aguirre del Río (1858) que a define : "Abe (sic) marina blanca y del tamaño de una tórtola".  (D.de D.)

 Pilro ten en troques maior presenza nos autores modernos (que non recollen píllara) e aparece así nos traballos de Aníbal Otero Pérez (1967), Leandro Carré Alvarellos (1979) e Mª do Carme Ríos Panisse (1983) facéndoia equivalente ambos os tres autores ao xénero Pluvialis. No Franco Grande (1972) e  no Constantino García (1985) esta voz, pilro, figura só como sinónimo da folla do piñeiro.(D. de D.)

Pola súa banda píldora, ou pildoriña, non aparecen de ningún modo no Dicionario de Dicionarios da Lingua Galega: claro está que píldora e pildoriña son os étimos manexados en  Cedeira (e non sei  doutrures non sendo en Miño) pra chamar ás especies máis pequeneiras de entre as limícolas: arenaria, calidris, charadrius. Pro esta ausencia faise máis sensible se pensamos que píldora é o único étimo, de que eu saiba, que, referido as pequenas limícolas, ten presenza e cabida no folklore tradicional.

Miña mai ten píldoras/ ten píldoras, ten píldoras/ Miña mai ten píldoras/ ten píldoras, ten mil/ e meu pai compráballas/ compráballas, compráballas/ e meu pai compráballas a dous reás, así se cantaba, e os que a sabemos aínda a cantamos, na Cedeira dalgún tempo.

Certo que esta cantiguiña ten un sentido críptico que a min sempre se me escapou, non chegando a entender nunca que demos quería vir dicindo ou que sutileza das relaciós interpersonais, pra interpretación das que nunca fun moi espabilado, agachaba esta misteriosa, por rara, cantarela na que si parece resoar a memoria dun tempo no que as píldoras cazábanse, vendíanse e, claro está, comíanse.

Sírvanme xa que logo, pra facer unha nova defensa da fala cedeiresa; vostedes me perdoaran. Cumpro deste xeito co respeito debido á miña xente. Á xente coa que collín patacas no tarreo; coa que fun á rapeta; coa que xoguei ao curne agachado na barrela; a que me regalaba boliños na sartén e pirulís de caramelo feito na tixola; a que afumaba as longanizas no canizo da lareira; aquela coa que roubaba melós e mazarocas de leite; a que me mandaba a buscar un boliche de viño e dous arenques do tabal pra merenda; a que no recendo dun coscorrón adiviñaba o que comeras; a que alaba o calamento coa forza muscular de vellos berros rítmicos; aquela coa que poñía a cruz de loureiro nas sementeiras; a que temía as trabadas das gafosas sacabeiras; a que se laiaba polo baixo, coa voz rompida en saloucos, da traxedia do Manchester; aquela que con rumorosa primeza anterga entoaba a letanía oratoria dun rosario de palabras preñadas de sentido: encrucelada, curne, refusía, encharte, arrota, azoso, tastarabás, ambute, anácara, alentía,  liberna, corrincorrenos, lapote, mascada... e tantas, tantas... tantas e tantas outras, das que nacimos nosoutros sendo quen somos: ás xentes criadas nunha mesma patria: unha infancia galega de  palabras cedeiresas.

Esquecelas, sería esquecerme de min: viviría en ausencia de si.

E non quero.

Vivamos a nosa voz, quen de Cedeira cedeiresa, agasallemos á Lingua Galega co doce rumor enxebre da nosa fala afastada: que o abuso no uso da uniformización lingüística non as leve ao esquecemento, ou aínda pior, non as leve a ser alcumadas de furtivas: tal fixeron xa cos percebelleiros.

Díxeno doutra volta e digoio agora: non parezamos estúpidos, non abusemos do consumo do estupefaciente normativizador: corremos o risco de morrer estupefactos por sobredose de pránghana.




Polo respeito debido á miña xente, á nosa xente, permítase vivir á pildoriña,  linda verba: ao que tal pra reclamar na memoria  a ese fermoso fol de froixel rebuliceiro que na lembranza vai tecido coa  tenra inxenuidade das ilusiós infantís dun cativo criado ao pé da marea entre plaias de barbouzón e arrotas de xebras coas que en cada maretada, con toda a greada de cativos do rueiro,  xogaba na rampla a librárese delas tal como aprenderan na area que facían as pildoriñas: bule bule que aí vén!.

Mil gracias mil, miñas donas, meus señores.

Ate outra mellorada.

A mandare.

Nota marxinal: agradecería as alumnas e alumnos, profesores e orgaizadoras do IV Curso de Ornitoloxía de Ortigueira, me honrasen coa aceptación da dedicatoria desta entrada, na lembranza grata dunhas horas amistosas e proveitosas  introducíndonos ao estudo dos mecanismos científicos da Ornitoloxía e  pra máis no encadre sempre familiar e querido das paisaxes  do noroeste do Noroeste. Un verdadeiro pracer. Unha aperta a todos. Ate máis ver. Moito obrigado quedo con vós, miñas e meus.

VIDEOSMÍNIMOSDONOROESTE  TV

Pildoriña dos marouzós en Vilarrube.

¡¡¡¡¡¡ NUNCA MAIS !!!!!!

Dos nomes das bolboretas

Unha das palabras que para este disléxico máis problemas plantexa na hora da súa exacta escritura ortográfica é o termo bolboreta, que de sempre, seguramente por telo aprendido da Volvoreta de Fernández Flórez, dou en escribilo, para horror de amigos e gargallada de inimigos, con dúas uves: e aínda me vou quedando tan pancho cal ancho.

Certamente bolboreta é expresión que acadou un monopolístico éxito de uso tanto popular coma literario marxinando outras moitas posibles, que a grande riqueza léxica da lingua galega afortunadamente conserva, atesourada, na artesa das palabras de aldea. Unha das chaves coas que este esforzado escribidor abre de cotío dita arca é o Dicionario de dicionarios da Lingua Galega, unha obra magna coordinada por Antón Santamaría e que para máis, é de libre e doado acceso na Internete, e ao que, unha outra volta, retorno para pescudar no fondo fondal da súa extraordinaria capacidade lingüística o mundo semántico dos lepidópteros no idioma galego, que de seu leva, tan pegado á espalda coma o vello latín, o recendo da Natureza.
Dúas serían as fontes latinas principais do caudal dos numerosos termos que, nun ou noutro curruncho da Galizia, se viñeron usando para denominar aos moi diversos insectos lepidópteros que a rica biodiversidade do país galego deu en criar. Serían esas fontes as palabras latinas papilio por un lado e bullinare polo outro. Miremos os afillados que cadaquén deu en cristianar.

Do latín papilio pódense supoñer orixinarias as seguintes expresiós: barboleta, borboleta, valvoreta, polvoriña, bolboreta e tamén polvoreta.
Do latín bullinare, a ao traverso de bulla, na opinión de S. Buschnann, citado por Aníbal Otero Álvarez (1968), poderían derivarse estoutras: avuíña, avelaíña, avelaia, aveleia, aveleiña, velaia, veleia, ablaíña, velaíña, avelía, lavelaiña, volalla, voalla, voiña e ao mellor tamén voleiriña e volainiña e aínda velonia: Tes menos paraxe ca unha velonia, din por Beluso. De ser tal a orixe sería razoable escribilas sempre co b.
Conforman asimesmo un campo semántico notable aquelas verbas que amosan a similitude entre as bolboretas e as aves: pomba, e derivado de esta pampurriña e pambereta, palomiña, paxarela, galiña de Dios, poliña de Dios; e páxara, paxarúa e paxaría no galego do occidente asturián e aínda tamén pajariña (sic). Nome este último que se fai coincidente coa denominación popular da cedeiresa Fonte da Paghariña, o que tal vez nos poidese explicar un nome nunca entendido. Queda por último a denominación de galo, aplicada nalgures, Ogrove por exemplo, á Iphiclides podalirius

Hai asimesmo numerosos nomes especifícos para denominaciós máis particularizadas. Abelona, por exemplo, é o nome co que se denomina a certas volainiñas de gran tamaño. Poidera ser o caso desta Arginnis phaphia.

Meco é o nome co que pola aldea compostelá de Lavacolla se coñece, sen determinar a especie, ás bolboretas nouturnas. Poideran ser esta Pyraustra purpurata ou esoutra Thyatira batis.
Cuco chámanlle por Tabagón a toda lepi de fermosos e rechamantes cores, daí tamén o siñificado de cuco por fermoso e de cucar por presumir e cucada coma algo moi bonito. Podería aplicarse a moitas especies, a esta Aglais urticae ou a Papilio machaon e a Euplagia quadripunctaria que lle seguen.

Anxeliño chámanlle pola banda de Marín a calisquer clase de bolboretas. Na miña opinión por metonimia da crenza popular de que cando morre un anxeliño, un neno recén ou de poucos meses, virxe de pecado, a súa alma sube aos ceos baixo a forma dunha bolalliña. Ollai para estas tres anxeliñas: unha Callophris rubi, unha Lycaena phaleas e unha Pyronia titonus.
Boanova chámaselle a toda bolboreta branca, sen dúbida tamén pola crenza extendida de que as avelaiñas que se achegan na noitiña á lús se son negras anuncian morte e se brancas tran boas novas habitualmente escritas nunha carta. Aplícaselle con propiedade pola súa rechamante brancura á maioría das especies da familia dos piéridos. A seguir unha Antocharis cardamines, unha Pieris brassicae e unha Gonepterix rhamni.
Por xilve coñéceáse as volainiñas pequenas e amarelas que adoitan vivir polas ribeiras dos ríos e entre os matos do terreo. Poidera ser esta Rivula sericealis ou a Pseudopantera maculata ou a Ematurga otomaria, ou unha de tantas outras.Chinguro e irisoido, son nomes aplicados a certas especies azuis e negras que voan polas beiras dos ríos. Non teño dúbidas de que se han de referir o xénero Apatura e con seguridade a especie iris, fermosísima e irisada en brilantes tonos añís. Lamentablemente non teño arquivo de tal marabilla, así é que vos deixo unha imaxe dunha parente prósima, unha Limenitis camilla, a quen eu chamo a viuviña.

E aínda hai o nome xenérico de maricelda para poder ser usado no canto do moi traballado e xa un pouco desgastado de bolboreta. Poderedes chamarlle así a esta diminuta Thymelicus acteon.

E como sexa o caso de que o galego pertence aos galegos e as galegas, servidor dá, sen querer nen pretender, só porque lle nace e necesita chamar ás xentes dalgún xeito, en ir poñendo nomes propios a canto bichiño se move. Así ás Hiparchia alcione chámolles damasmouras, ás Euphrydia aurinia, xa se dixo noutra entrada, señoriñas, ás Melanargia, xa galathea xa lachesis, as de alivio e ás coleas dei en chamarlles xofrosas. E deste xeito, máis ou menos, voume eu apañando co mundo e comigo. Mirade esta Coleas crocea e decídeme se non é da mesmiña cor do xofre.

Falar en galego, non só me parece un dereito, se non, nos esmagantes tempos uniformemente globalizadores, unha obriga est-ética.

E nada máis miñas e meus, ate acó chegou este revoar de pampurriñas, que agardo non fose nen lixeiro nen pesado de máis. Quedades na miña máis agradecida consideración e na compaña desta Inachis ío, que agora ben o sabedes é toda unha cucada.

A mandare.

Despós de data: Resultaba verdadeiramente pesado ir dando as referencias puntuais de cada un dos dicionarios e dos autores que recolleron esta abondosa anada de palabras. Para un exacto coñecemento de cada, e asimesmo das zonas onde se recolleron, quería deixar o achego correspondente do Dicionario de dicionarios, que nunca saberei loubar e agradecer como se merece, para que quen quixer, se entretivese en ir recheando os ocos que a súa curiosidade intelectual lle esixise. Por algunha descoñecida razón, o endemoniado e enmeigado Blogger non me deixa pegar o que antes copia, e tereime que conformar con suxerirvos o acceso á páxina e buscar, nos termos en castelán, a palabra mariposa. Aí aparecerán. Escusádame, prego. Obrigado.

Despós de data: ao parecer desenmeigouse o blogger. Este é o achego_Que aproveite.

http//sli.uvigo.es/ddd/ddd_pescuda.php?pescuda=mariposa&tipo_busca=castelan
Despós de data: As volainiñas son todas, (menos a Callophris rubi que é do Xurés e que por acó nunca a mirei), especies presentes ao noroeste do Noroeste. A Papilio machaon está rexistrada nos arredores do Castelo de Monterrei e a Aglais urticae na fronteira coas Asturias pola banda dos Oscos e Taramundi. Para que se saiba.